Een gesprek over vernieuwing in de kunstwereld

AMSTERDAM – Van Leeuwarden tot Eindhoven, van Amsterdam tot Rotterdam. Johan Idema, gepassioneerd pleitbezorger van vernieuwing in de kunstwereld, drukt zijn stempel op cultureel Nederland. Daar waar kunst het publiek raakt, voert Idema zijn koers. In november stond na een succesvolle editie vorig jaar de Grote Kunstshow wederom op de planken. Kortom, tijd voor een gesprek.

Ontstaan vanuit zijn eigen museumervaringen en behoefte aan contact met het kunstwerk brengt Johan Idema in De Grote Kunstshow samen met curator Nina Folkersma en de Stadsschouwburg Amsterdam een tiental werken uit de Rabo Kunstcollectie onder de aandacht van het publiek. Licht, film, geluid en zelfs geur zuigen je mee in een unieke presentatie. Het klassieke museum model gaat op de schop en in een razendsnelle anderhalf uur slaan je zintuigen op hol.

Belevenis krijgt een nieuwe invulling in de Grote Kunstshow

Want hoe ervaart Johan dan precies musea? ´´Als ik rondloop in musea ben ik op zoek naar de klik met een kunstwerk. Als die klik er is, dan heb ik het gevoel dat ik het werk begrijp of ´iets´ ermee heb. Dat noem ik contact maken, maar ik merk dat dit bij veel kunstwerken niet goed lukt. Dit omdat jezelf niet altijd alles weet, maar ook omdat musea je hier nauwelijks bij helpen´´. Door in de rol te kruipen van bezoekers merk je dat kunstmusea nog altijd niet voldoende het grote publiek weten aan te spreken en moeite hebben hun aandacht vast te houden. Uit onderzoek gemiddeld slechts 9 seconden per kunstwerk! Het spreekwoordelijke kwartje valt lastig. ´´Die klik noemen onderzoekers ook wel het ´curatorial moment´, en dat ogenblik is precies wat we proberen te bereiken in de Grote Kunstshow´´.

Het publiek speelt dus een belangrijke rol, maar zeker niet de hoofdrol aldus Idema: ´´Het moet een balans zijn, ´fifty-fifty´, tussen enerzijds het werk en anderzijds het publiek. Hoe zorg je ervoor dat ‘de boodschap’ van een kunstwerk goed aankomt? Daarin is het belangrijk publieksgericht te denken. Bij het maken van de Grote Kunstshow is daarom ook de manier van presenteren van belang, zolang dat in dienst blijft staan van het kunstwerk. Uitgangspunt is het respect voor het kunstwerk. Alles voor een beter begrip en een beleving, het publiek helpen een klik te maken met het werk´´. De kunst presenteert tijdens De Grote Kunstshow zichzelf of anderen vertellen hun verhaal, met een theatrale setting als bron van inspiratie.

Creativiteit is een gevolg, geen oorzaak

Met een achtergrond van innovatiemanagement aan de TU Delft en een opleiding Performing Arts Adminstration in New York weet Johan Idema zijn vak maar al te goed te verstaan. Hij geeft creativiteit een nieuwe invulling. Maar wat triggert hem, waar ligt voor Idema de uitdaging? ´´Ik beschouw creativiteit als het gevolg van een probleem en de kans om daar iets mee te doen. De creativiteit is misschien nog wel vooral het gevolg van dat ik strategieën of ideeën uit andere sectoren toepas in de beeldende kunst´´. Dus door een beetje bij anderen in de praktijk ´af te kijken´ leer je van elk het beste te benutten.

Idema zoekt naar een kunstpresentatie waar lering en vermaak in balans zijn. Een beleving waar meer zintuigen worden geprikkeld dan puur sec de hersenen. Idema: “ Hoe kunstmusea nu presenteren bereik je niet een groter publiek mee. Het richt zich nu vooral op de kunstkenners en liefhebbers, waarbij het vooral draait om kennis. De white cube is een mooie, maar dominante manier van presenteren die veel Nederlanders helaas niet aanspreekt´´.

De benadering van Idema wekt zowel lof als tegenstand op. Veelgehoorde kritiek op De Grote Kunstshow is dat het een voor musea onuitvoerbaar concept is, omdat musea niet altijd over middelen beschikken zoals in het theater. Maar is die kritiek volgens Johan terecht? ´´Het is zeker niet onze boodschap dat musea nu een kunstshow moeten gaan organiseren, maar de Grote Kunstshow is een alternatief dat bouwstenen aanreikt waar ideeën uit kunnen worden geput om werken in musea op een meer theatrale en verhalende manier te presenteren. Musea hebben enorme ruimtes beschikbaar, die bieden veel flexibiliteit. Uiteindelijk gaat het vooral om de organisatie en of die de ambitie heeft om te vernieuwen´´.

How to Visit an Art Museum

Hoe het er volgens Johan in de praktijk aan toe zou moeten gaan, lezen we in zijn boek How to Visit an Art Museum. Zowel de leek als gepassioneerde hobbyist of kunstkenner kan hiermee uit de voeten. Het boek ligt sinds afgelopen zomer in de winkel en is een uitnodiging een kunstmuseum anders te bezoeken. Wat vind Johan zelf nu het beste om te bezoeken als het gaat om culturele innovatie? ´´Wat ik zelf een erg interessant museum vind, voor zover je dat een museum kan noemen, is de Verbeke Foundation nabij Antwerpen. Dit is een park, waar kassen zijn omgebouwd tot unieke expositieruimtes. Daar is een museum ontstaan met ´biologische´ kunst van flora en fauna, maar ook met conventionele kunst. Dit is zo anders waardoor je meer vrijheid in dit museum ervaart, waar andere musea van kunnen leren´´. Kortom, een aanrader voor een lang weekendje weg.

Naast auteur is Idema ook bezig als ontwikkelaar van een concert-app, Wolfgang Subtitles for Symphonies. Een concertbezoek en tegelijkertijd je smartphone op zak, is dat niet erg controversieel? ´´Nou dat is juist het leuke van dit project. Het is inderdaad een stevige verandering in de etiquette van de klassieke concertzaal. De mobiele telefoon is lange tijd het symbool van de buitenwereld geweest, van de onrust die we liever weren. Maar de houding van het publiek is veranderd. De app is zo ontworpen dat het rustig en subtiel is en bijna een intieme ervaring geeft met voldoende tijd om te kijken wat op het podium gebeurt. Het is een toepassing die niet voor iedereen geschikt is, maar dat is ook precies de uitdaging. Na de laatste jaren bezig te zijn geweest in de beeldende kunst, met vernieuwing van de presentatievormen, ben ik nu meer bezig in de podiumkunsten. In het bijzonder de klassieke muziek, omdat hier de bezoekersaantallen dramatisch teruglopen. Een smartphone applicatie waarin het verhaal, de uitleg en interpretatie van klassieke muziek centraal staat, zie ik als een oplossing om het concertpubliek veel beter te betrekken´´. Oud en nieuw slaan de handen ineen om een nieuwe impuls aan klassieke muziek te geven. Als de financiering rondkomt, wordt Wolfgang in 2015 geïntroduceerd.

Trends en toekomstplannen

Met de lancering van Wolfgang hebben we wellicht een nieuwe trend te pakken. Iets om echt in de gaten te houden volgens Idema is de ´festivalisering´ van Nederland. Afgelopen zomer vonden er alleen in Amsterdam al ruim 40 festivals plaats en dat in minder dan twee maanden tijd. Het aanbod, binnen en buiten Amsterdam, blijft groeien. ´´Het is een feit dat veel festivals zonder ´het gebouw´ in staat zijn om een sfeer, setting en gevoel te creëren die veel mensen meer aanspreekt dan wat zich in veel cultuurgebouwen afspeelt. Voor musea en theaters kunnen festivals dan ook een leerschool zijn. Je kan natuurlijk zeggen, ´het is gemakkelijk zo’n een festival´, je bent in de buitenruimte, waar je alles kan doen en laten wat je wil. Maar festivals bieden talloze ideeën die musea en theater ook zouden kunnen toepassen.

Met de ingrijpende cultuurbezuinigingen drie jaar geleden kwam Johan met de website Koerskunst als een positieve tegenreactie: ´´Het ging met name om een signaal af te geven waarin de crisis een kans is waarmee je allerlei ideeën kan uitproberen. Over de bezuinigingen kun je je achteraf afvragen ´hoeveel heeft het daadwerkelijk kapot gemaakt´? Bij sommige musea en theaters zie je juist nu meer bezoekers komen, ook omdat ze werden gedwongen beter na te denken over hun publiek en programmering. Ik heb niet zozeer de omvang van de bezuinigingen, maar de manier waarop ze zijn uitgevoerd als probleem ervaren. Niet overal is goed over nagedacht: het heeft gelukkig geleid tot veel aandacht voor ondernemerschap, een betere bedrijfsvoering en een betere exploitatie, maar er is nog steeds te weinig aandacht voor vernieuwing´´.

Samenwerkingen is een belangrijk sleutelwoord voor Johan. Niet alleen meer publieksparticipatie, maar ook de culturele sector actief betrekken. Want waar kunnen we na het succes van de Grote Kunstshow naar uitkijken? Dan moeten vooral zijn website in de gaten houden met spannende projecten zoals het Parade Museum. Een rondreizend festival museum in navolging van de trend en komende zomer onder meer te vinden in Rotterdam, Den Haag, Utrecht en Amsterdam. Kijk voor meer informatie over andere projecten, publicaties en Johan op http://johanidema.net/


Mediabestanden


0 reacties

Plaats een reactie