Een exotische expeditie in Keulen

Onlangs heb ik op aanraden van studiegenoten op een quasi-zonnige zaterdagmiddag het Rautenstrauch-Joest Museum bezocht, dat zich richt op etnografische collecties. Gevestigd in de culturele wijk 'Neumarkt' te Keulen.

Met mijn bezoek aan het Volkenkundig Museum Leiden van drie dagen daarvoor nog vers in mijn achterhoofd, trad ik als (objectieve) erfgoed professional het pand binnen. Bij binnenkomst werd ik getrakteerd op een imponerende, maar minimalistisch aangeklede entreezaal voorzien van een glazen plafond steunend op een solide bakstenen wand van circa twintig meter hoog. Mijn eerste indruk: 'dit museum heeft lef'. Enfin, kaartje kopen en eens kijken of dit klopt. Terwijl ik mijn pinpas tevoorschijn tover zegt de freule achter de kassa plotseling: 'Wir akzeptieren keine ausländischen Debitkarten'. 'Scheiße!' dacht ik. Best wel ironisch dat een etnografisch museum geen uitheemse betaalmiddelen accepteert. Na met contant geld teruggekeerd te zijn kon mijn exotische expeditie echt beginnen.

Een warm welkom
Bij het betreden van de eerste expositieruimte werd ik als bezoeker hartelijk verwelkomd. Niet door het museum, maar door dames en heren, uit verschillende culturen, die te zien zijn op een immens projectiescherm dat helemaal doorloopt over de grond. Het scherm zuigt je als bezoeker mee naar binnen, maar zorgt er tegelijkertijd voor dat het nog een mysterie blijft wat er aan de andere kant van het scherm gebeurt. Daar bevindt zich de 'einstemmung'-zaal. Deze staat in contrast met de vorige zaal, omdat hier de ruimte is gevuld met een orkest van Oosterse instrumenten, met op de achtergrond een projectie waarop te zien en te horen is hoe de instrumenten bespeeld kunnen worden. Kleine teleurstelling, de tentoonstellingstekst is hier in het goud op een rode muur geschreven. De gouden letters reflecteren het licht, waardoor de leesbaarheid beperkt is.

Interactieve boekenkasten
Waar de eerste twee zalen nog voornamelijk een visuele ervaring zijn, wordt in het vervolg van de tentoonstelling ook de interactie met de bezoeker gezocht. Denk bijvoorbeeld aan interactieve boekenkasten, waaruit boeken geschoven kunnen worden, lades waarin objecten verstopt zitten. Het museum speelt met de nieuwsgierigheid van de bezoeker. Ook de manier waarop de objecten gepresenteerd worden, zijn uniek in dit museum. De objecten staan opgesteld als producten die gereed zijn voor transport in transportkisten waarop de afkomst van het object (lees transportproduct) dikgedrukt staat. Een confronterende presentatiekeuze, die op eenvoudige wijze een kraakheldere boodschap overbrengt over het koloniale verleden en het ontstaan van de collectie. Ook het belang van authenticiteit wordt onder de loep genomen. Zo vertelde een toevallig aanwezige gids, een anekdote over een Nieuw-Zeelands object (een klein Mäori zwaardje) dat oorspronkelijk in Duitsland was gemaakt, maar naar Nieuw-Zeeland werd geëxporteerd om het authenticiteit te geven, en vervolgens weer terug naar Keulen om in de collectie opgenomen te worden.

Wild Wild?
Ook de vooroordelen van de gemiddelde bezoeker worden in het museum aan de kaak gesteld. Vooral over het continent Afrika. In een ruimte met projecties op alle muren en filmpjes over Afrika en Afrikanen, waaronder een Tarzanfilm uit 1912, met daarin joelende Afrikaanse menigten en een blanke Tarzan die gevangen wordt genomen. De tekst in het filmpje 'Wild Wild?' stelt je vooroordeel als bezoeker in twijfel. Is Afrika alleen maar wildernis met wilde stammen? De bezoeker met die perceptie over Afrika wordt verrast wanneer hij of zij het luikje opent en een voetbalwedstrijd in Europa ziet. De voetbalwedstrijd heeft opvallend veel overeenkomsten met de Tarzanfilm, echter hier zijn het blanke supporters en voetballers die achter een zwarte voetballer aanrennen om hem te grijpen, nadat hij een overtreding heeft begaan. De filmpjes lijken de boodschap te willen overbrengen dat we niet te snel moeten oordelen over wat we zien. En dat er in feite opvallend veel overeenkomsten zijn tussen verschillende culturen. Immers, wanneer we het filmpje van de voetbalwedstrijd vertonen aan Afrikanen die nog nooit in Europa zijn geweest en nog nooit met voetbal in aanraking zijn gekomen, dan zouden zij ook gemakkelijk kunnen denken dat wij Europeanen wilde gevaarlijke vechtersbazen zijn. Het is maar wat je laat zien van een andere cultuur.

Kunst of gebruiksvoorwerp?
Het museum is zich sterk bewust van haar rol. De representatie van andere culturen vind ik persoonlijk dan ook één van de sterkste punten van het museum. Etnografische objecten lijken in eerste instantie tentoongesteld te zijn als kunstobjecten, in een vitrine met al dan niet de naam van de maker en de plaats van herkomst. Maar als je op een knopje aan de zijkant van de vitrine drukt licht de achtergrond op waarin de oorspronkelijke context van het object getoond en beschreven wordt. Hierdoor krijgt het object plotseling een geheel andere betekenis.

Schlussfolgerung
Het Rautenstrauch-Joest Museum heeft mijn (vooraf enigszins sceptische) verwachtingen overtroffen. De instelling is zich bewust van haar rol als etnografisch museum, en heeft geluisterd naar de kritiek op andere etnografische musea. Rautenstrauch-Joest biedt een narratieve ervaring, waarin de bezoeker halverwege het museumbezoek zijn of haar Westerse bril af moet zetten en leert kijken naar (andere) culturen alsof hij of zij er zelf onderdeel van is. Deze instelling onderscheidt zich in mijn optiek van andere etnografische musea door niet alleen te tonen wat er in andere culturen speelt en al dan niet gebruikelijk is, maar ook door op zoek te gaan naar fenomenen die zowel mensen binnen een cultuur, als culturen an sich, met elkaar verbindt. Zich steeds bewust van bestaande vooroordelen en spelend met verschillende perspectieven. Schlussfolgerung, mocht je binnenkort in Keulen geraken, schroom dan niet om dit museum een bezoekje te brengen. Mits je contant geld bij je hebt natuurlijk!


Mediabestanden


0 reacties

Plaats een reactie