Eens gestolen, altijd verloren?

Tijdens het naziregimezijn veel misdaden gepleegd tegen het menselijk leven maar ook tegen het cultureel erfgoed. De nazi’s hebben complete huizen van hun kunstvoorwerpen ontdaan en onder partijleden verdeeld, veel kunst is nog steeds niet teruggegeven aan de rechtmatige eigenaren. Het verlies van levens tijdens de Holocaust is onomkeerbaar, maar de diefstal van kunst kan worden rechtgezet. Over de hele wereld zijn commissies in het leven geroepen om te beoordelen welke claims rechtmatig zijn en welke niet.

De gouden dame

Gustav Klimt- portret van Adele Bloch-Bauer I
Afgelopen jaar is de film Woman in gold verschenen over de rechtszaak die Maria Altmann aanspande tegen de Oostenrijkse regering. Altmanns claim was gebaseerd op de emotionele band die ze had met het portret van haar overleden tante Adele Block-Bauer. Ze heeft haar hele jeugd naar het schilderij gekeken en de afgebeelde juwelen gekregen van haar oom toen ze ging trouwen. Het schilderij was een wezenlijk deel van haar leven tot Oostenrijk in 1939 werd geannexeerd door Duitsland en haar joodse familie werd vervolgd. Maria is samen met haar man Fritz naar Californië gevlucht en heeft daar een nieuw leven opgebouwd. Op 82-jarige leeftijd werd ze geïnformeerd door journalist Hubertus Czernin dat de kunstcollectie van oom en tante Block-Bauer in Galerie Belvedère in Wenen hing maar op onrechtmatige wijze was verkregen. De galerie claimde eigendom van de collectie op grond van het testament van Adele Block-Bauer. In het testament stond het vriendelijke verzoek aan haar man Ferdinand om de schilderijen te doneren. De collectie was echter eigendom van Ferdinand, dit maakte hem de rechtmatige eigenaar waardoor zijn testament moest worden nageleefd. In zijn testament laat hij de gehele collectie na aan zijn twee nichten, Maria en haar inmiddels overleden zus. Het stel had zelf geen kinderen.

Altmann besluit om met haar advocaat de schilderijen terug te vorderen. Men moet echter niet vergeten dat waar het om kunst gaat het ook vaak om geld gaat. De schilderijen zijn gemaakt door Gustav Klimt een zeer geliefde en toonaangevende Oostenrijkse schilder. Wat begon als een rechtszaak tegen het museum, escaleerde al snel toen de Oostenrijkse regering zich ermee ging bemoeien. Men wil natuurlijk niet het nationaal erfgoed kwijtraken. Altmann brengt de rechtszaak naar Amerika waar ze gelijk krijgt. Uiteindelijk heeft de Neue gallery in New York het schilderij van Adele voor 135 miljoen dollar aangekocht. De opbrengsten zijn gedoneerd aan diverse goede doelen. Toen deze rechtszaak speelde in 2000 was er wel een restitutiecommissie in Oostenrijk, maar dit was veelal een publiciteitsstunt zonder echte wil om kunstwerken terug te geven. Na deze claim is er wel meer aandacht gekomen voor dit soort cases.

De richtlijnen

In 2001 heeft de Nederlandse regering besloten een onafhankelijke adviescommissie op te stellen om op beleidsmatige manier restitutievraagstukken te benaderen. Hun taak; de claims te onderzoeken en te beoordelen. Sinds 2002 geeft de restitutiecommissie onafhankelijk advies over restitutieverzoeken. De beoordelingscriteria zijn veelal strikt juridisch maar emotionele banden worden ook in acht genomen.

Kleinkinderen van de erfgename

In 2013 werd een claim ingediend bij de Nederlandse restitutiecommissie over een deel van de kunstcollectie van Richard Semmel, een joodse kunsthandelaar. Hij moest in 1933 zijn collectie laten veilen in Amsterdam onder druk van het naziregime. In 1950 is Semmel in erbarmelijke omstandigheden overleden in New York, hij had geen kinderen dus benoemde hij als erfgename een goede vriendin.

De personen die de claim hebben ingediend bij de restitutiecommissie zijn de kleinkinderen van de erfgename, dus de kleinkinderen van die goede vriendin. Ze hebben een claim ingediend om vier schilderijen terug te krijgen, het gaat om de kunstwerken Duinlandschap met hertenjacht van Gerrit Claesz Bleker uit het Frans Hals Museum te Haarlem. Madonna met wilde rozen van Jan van Scorel uit het Centraal Museum te Utrecht. Christus en de Samaritaanse vrouw bij de bron van Bernardo Strozziuit Museum de Fundatie te Heino/Wijhe en Riviergezicht met aanlegplaats van Maerten Fransz van der Hulst uit de collectie van het Groninger Museum. De restitutiecommissie heeft besloten dat de vier eerstgenoemden niet worden teruggegeven omdat ze een wezenlijk onderdeel van de collecties van de musea uitmaken. Het schilderij van Maerten Fransz wordt wel teruggegeven omdat het eigendomsrecht van het Groninger Museum onvoldoende is.

De restitutiecommissie voert als belangrijkste reden voor het niet teruggeven van de werken het feit dat de kleinkinderen geen familierelatie met Semmel hebben, hem nooit gekend hebben en geen herinneringen hebben aan de schilderijen. Daarnaast hebben de erfgenamen nooit eerder pogingen ondernomen om de schilderijen terug te krijgen. Het Centraal Museum heeft daartegenover aangetoond dat het schilderij van groot belang is voor hun collectie en publiek. De restitutiecommissie oordeelt dat het belang van het Centraal Museum zwaarder weegt dan de claim van de kleinkinderen. Wel wordt aanbevolen om een bijschrift of andere publicatie te wijden aan Richard Semmel en het lot van zijn kunstcollectie.

En nu?

Het teruggeven van door de nazi’s gestolen kunst is een complex en vaak langdradig proces waar veel partijen mee gemoeid zijn. Iedere zaak doorloopt zijn eigen juridisch en onderzoeksdoolhof, maar wie niet vecht komt met lege handen terug. De waarheid achterhalen in dit soort gevallen is van groot belang, door middel van fraude kan iedereen roepen dat de Rembrandt van oma’s muur is gestolen door de Nazi’s. Hoewel er in sommige gevallen wel een greintje waarheid in zit worden familiebanden aangedikt en situaties verergerd om tot het gewenste resultaat te komen. Teruggave is ingewikkeld maar blijft van belang voor de erfgenamen en daarom moet men blijven streven naar volledige restitutie van alle ontvreemde kunstwerken. 


Mediabestanden


5 reacties

  1. a.rustenburg
    30 november 2015 19:56:37
    In een woord fantastisch,goed onderbouwd. Je kan trots op jezelf zijn. Top.ga zo door.
  2. r houterman
    4 december 2015 19:54:31
    wat leuk,kan zo in de krant!
  3. N. Meershoek
    8 december 2015 11:07:46
    Leuk artikel!
  4. Mieke
    15 december 2015 21:47:16
    Ik heb het met veel interesse gelezen, het is verbazend goed geschreven je mag echt trots op jezelf zijn.
  5. Kees
    15 december 2015 22:06:42
    Ik heb het goed gelezen fantastisch, ik ben trots op je.

Plaats een reactie