Graffiti waarderen: de casus Fort benoorden Spaarndam


Het zal ook weer eens niet: hebben de krakers en de punkers vanaf de jaren 70 zo hun best gedaan met graffiti een uiting te verzinnen, die alle kaders en waarden van gevestigde instituties doorsnijdt, gaan de erfgoeddeskundigen zich er anno 2015 toch weer mee bemoeien. Naast de expositie van het werk van Keith Haring in de Kunsthal dit najaar is er ook die van het Amsterdam MuseumGraffiti. New York meets the Dam’. Ook de Erfgoed Arena van de Reinwardt Academie schenkt er 16 december aandacht aan met in de titelvraag of we graffiti wel moeten bewaren. Dit gebeurt naar aanleiding van de prijswinnende afstudeerscriptie van Robin Vermeulen (BSc) ‘Graffiti in Amsterdam.

De echte punkers, krakers en writers zijn na deze alinea waarschijnlijk hun slaapzak al aan het oprollen: als je poging tot rebellie erfgoed wordt, moet je maken dat je wegkomt! Maar wacht, er is hoop: Robin Vermeulen stuurt helemaal niet aan op selectie en behoud door gevestigde instituties, maar stelt daarentegen dat de writers-scene dat het beste zelf kan doen. Een prachtig idee over governance. Er staat alleen nog niet bij hoe de Scene dat dan zouden kunnen oppakken.

Als suggestie wil ik graag de casus Fort benoorden Spaarndam aandragen, waar graffiti cultuurhistorisch is gewaardeerd met behulp de Museale Weegschaal van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Daarmee wil ik ook de definitie graag wat verruimen. Onder de noemer graffiti valt meer dan de graffiti die in Amsterdam vanaf de jaren 70 met spuitbussen geproduceerd werd door een selecte groep van graffiti-writers. In mijn definitie hoeft de spuitbus niet het enige medium te zijn. Bovendien is graffiti van alle tijden en zo ook het erfgoed probleem dat er mee gepaard gaat. Al sinds de ontdekking van de grotschilderingen in Lascaux in 1940 maken archeologen zich druk over het behoud van deze tot 17.000 jaar oude 'graffiti' tot het niveau dat de originelen al lang niet meer toegankelijk zijn voor publiek. Ook graffiti uit de Romeinse tijd is door archeologen uitvoerig in kaart gebracht en geanalyseerd, met als een bekendste voorbeelden wellicht de latrinalia uit Pompeï, waarvan er één luidt: ‘Apollinaris, medicus Titi Imperatoris hic cacavit bene.’[i] In de bunkers van de Atlantikwall uit de Tweede Wereldoorlog lieten de Duitsers vele duizenden graffiti achter die nu door herbestemmingen, sloop en bezoeken van bunkerliefhebbers worden bedreigd. In mijn eigen praktijk registreerde ik in de kazernes van de gemeente Ede meer dan 200 voorbeelden van graffiti, die het eerdere bouwhistorisch onderzoek volkomen had genegeerd. Dat brengt me het onderwerp militaire graffiti en de casus van deze bijdrage: het Fort benoorden Spaardam.

Rapportage Fort benoorden Spaarndam

Graffiti in Fort benoorden Spaarndam

Het Fort benoorden Spaarndam is een van de 45 forten in de Stelling van Amsterdam. Het werd voltooid rond 1900, maar in 1960 alweer door Defensie verlaten waarna het veertig jaar leeg bleef staan. Toen Recreatieschap Spaarnwoude omstreeks 2006 besloot het te gaan herbestemmen, kaartte Stichting Krayenhoff aan dat dit niet kon zonder rekening te houden met de bijzondere muurschilderingen en graffiti in het fort. Deze graffiti was per toeval onder verflagen ontdekt door de gidsen van de stichting die er al enige tijd rondleidingen gaven in de lange gangen met witgekalkte muren. Maar toen in het vochtige voorjaar de witte kalklagen iets transparant werden, kwamen vele kleurrijke schilderingen tevoorschijn.

De Provincie Noord-Holland gaf daarop in 2015 de opdracht om een volledige inventarisatie en waardering van deze collectie uit te voeren. Dit bleek een helse klus, waarbij ik als bouwbiograaf samen met restaurateur Nico van der Woude (SRAL) weken lang camera’s en lampen door het vochtige, donkere fort zeulde om alles in kaart te brengen. In totaal werden 231 schilderingen en decoraties gevonden. Een groot deel daarvan mag overigens niet de naam graffiti dragen, omdat het gaat om functionele teksten en kamernummers die op muren en kozijnen waren aangebracht om je weg door het fort te kunnen vinden. Een andere deel bestaat uit interieurschilderingen of muurschilderingen met ook een wat formeel karakter, zoals belerende spreuken, wapenschilden van de provincies of landschappen. Maar dan is er ook een groot aantal schetsen en schilderingen, dat duidelijk naar eigen inzicht en lang niet altijd met medeweten van de commandant is aangebracht. Er zijn kekke portretjes van dames, waaronder een zeer fraaie van Marlene Dietrich. Er zijn striptieke plaatjes en koddige spotprenten met soldatenhumor uit de Tweede Wereldoorlog. En er zijn legio tags in de trant van ‘ik was hier, 1956’, vaak met naam een legernummer. De meeste graffiti stamt vermoedelijk uit de periode 1910 – 1955, maar enkelen zijn van later. Een van de jongste is een piece van de graffiti-writer JOEL uit de jaren 80, in paarse verf gespoten in het munitiemagazijn (zie onder).

Kamer 23

Waarderen met de Museale Weegschaal

Om tot een cultuurhistorische waardering van de graffiti te komen is samen met Bernice Crijns en Arjen kok van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed de Museale Weegschaal voorgesteld. Het grote voordeel van deze methode is dat deze samen met belanghebbenden kon worden afgestemd op de huidige collectie en vraagstelling. Precies zoals Vermeulen voorstelt in zijn scriptie, ontstaat er dan een vorm van participatief waarderen. Hiervoor hebben we vlak bij het fort een waarderingssessie georganiseerd. Samen met alle partijen –vertegenwoordigers van de Stichting Krayenhoff en de Stichting Mega, maar ook de eigenaar van het fort, de provincie Noord-Holland en de gemeente Velsen-Zuid – zijn we tot een resultaat gekomen waar iedereen zich goed in kon vinden. Een gedragen waardering, die niet alleen gebaseerd is op ‘expert-opinions’ en dat was precies de bedoeling.

Waarderingssessie Spaarndam

Besluit

Wanneer blijft graffiti behouden en wie moet er voor het behoud zorgen? Voor de graffiti van Amsterdam die het onderwerp is van Vermeulen’s scriptie, geldt het voordeel dat er nog net een levendige scene van betrokkenen is. Zij voelt zich (mogelijk) moreel verantwoordelijk voor de graffiti, omdat zij zichzelf ziet als de maker. Voor Fort benoorden Spaandam en veel andere (militaire) graffiti ligt dat anders, omdat de makers uiteraard zijn verdwenen. Dat er geen makers zijn, wil niet zeggen dat er geen cultuurhistorisch belang is en vaak zijn er zoals in Spaarndam betrokken groepen van liefhebbers met een hart voor de historie en kennis van de graffiti, die dezelfde rol kunnen vervullen. In die gevallen is de Museale Weegschaal een geschikt middel om waarden te beschrijven en (eventueel) te kiezen wat behouden moet blijven.

Wel is het raadzaam zo’n proces goed te laten begeleiden, want groepen met een grote betrokkenheid hebben soms ook een grote blinde vlek voor belangen of waarden die niet precies de hunne zijn. Het bekendste voorbeeld uit het militair erfgoed zijn de nieuwstaat-aficionados, die liefst alles terugbrengen naar de (fictieve) staat van oplevering van de nieuwbouw of productie, iets dat alle sporen van de tijd EN mensen in het erfgoed uitwist. Ook leeft er soms een overwaardering van het bijzondere en daarmee onderwaardering van het dagelijkse dat juist de biografie van het erfgoed minstens zo interessant is. Kundige begeleiding van het waarderingsproces en de juiste keuze van waarderingspartners kan dan overwaardering op die criteria voorkomen en bewustzijn van andere waarden ontwikkelen.

<>

Meer over de waardering in Fort benoorden Spaarndam vind je op op mijn website.
De methodiek van de Weegschaal wordt op dit moment in opdracht van de RCE geëvalueerd door Reinwardt student Hannah Fraza. Fort benoorden is daarin één van de casestudies. Meer informatie volgt.

 

[i] Latrinalia is graffiti op toiletten. De vertaling van de geciteerde tekst luidt: ‘Apollinaris, dokter van de keizer Titus, heeft hier goed gescheten.’

JOEL
Verslagen Fransen in Fort benoorden Spaarndam


Mediabestanden


4 reacties

  1. riemer knoop
    14 december 2015 18:29:56
    Wat een mooie en verrassend uitgevoerde casus! Dank je wel, Jobbe. Ik ga proberen hem bij de Erfgoedarena van woensdag a.s. (16 december 2015) een rol te geven.

  2. Susan van 't Slot
    16 december 2015 12:37:06
    Beste Jobbe,

    Dankjewel voor je stuk op de community. Ik heb er nog een achtergrond foto bij geplaatst.

    Tot vanavond, groet,
    Susan van 't Slot

  3. Jobbe Wijnen
    17 december 2015 14:19:46
    Ik zie het! Dank voor de foto!
    Het was mijn eerste Arena, vond het erg geslaagd. Het was inspirerend met zoveel kennis in de zaal en de tafelheer wist onderwerpen steeds met enkele zinnen zeer helder in thema's uit de knoop te halen.
    Ik kan de Arena zeker aanbevelen bij anderenen ik houdt graag nog eens de deur voor je open als het zo uitkomt.

  4. Jobbe Wijnen
    17 december 2015 14:21:07
    Ook dank voor je bericht, Riemer! De complimenten mijnerzijds zijn hierboven al gemaakt ;-)

Plaats een reactie