De paradox van het uitsterfbeleid

De paradox van het uitsterfbeleid

De woonwagencultuur is al enkele eeuwen oud en kent vele gebruiken en tradities. In 2014 werd de woonwagencultuur toegevoegd aan de UNESCO-lijst voor immaterieel erfgoed, waardoor de cultuur officieel erkend werd. Deze erkenning staat echter haaks op het uitsterfbeleid dat gehanteerd wordt door een groot deel van de Nederlandse gemeentes.

De tradities en gebruiken van de woonwagencultuur zijn voor veel buitenstaanders onbekend. Er is een aantal tradities en gewoonten dat meteen in het oog zal springt voor de niet-reiziger. Zo zullen reizigers nimmer een wagen binnen gaan zonder hun schoenen uit te doen. Ook het wassen van handen in de keukengootsteen is uit den boze. Volgens Tonny Pruijmboom, reiziger, is de kans groot dat het gehele keukenblad vervangen wordt als iemand zijn/haar handen wast boven het aanrecht. Deze principekwestie gaat reizigers namelijk aan het hart. Beide tradities stammen nog uit de tijd van het echte reizigersbestaan, en waren nodig om de hygiëne te verhogen.

Van de wieg tot aan het graf
Binnen de woonwagencultuur is betrokkenheid het kernwoord en is familie het belangrijkste dat er is. Dit maakt het voor de reizigers extra belangrijk om bij elkaar, in familieverband, op het kamp te wonen. “Wij verzorgen onze mensen van de wieg tot aan het graf”, aldus Piet van Assendorp, reiziger en bewoner van woonwagenkamp Arkel. Dit wordt ook beaamd door Tonny: “De woonwagencultuur is eigenlijk de participatiecultuur waar Nederland steeds meer naar streeft.” Op het moment dat de familie uit elkaar getrokken wordt, is het voortzetten van deze traditie in principe onmogelijk. In Nederland is de participatie ver te zoeken. Over het algemeen is het de trend dat ouderen naar verzorginsgtehuizen gaan en dat kinderen van baby af aan al naar een dagopvang gaan. Dat is voor reizigers onbespreekbaar.

Paradox
De woonwagencultuur staat sinds 2014 op de Nationale Inventaris Immaterieel Cultureel Erfgoed. Eén van de voorwaarden om op de inventaris te komen is het opzetten van een zorgplan voor dit erfgoed en het in kaart brengen van de problemen in het overdragen van de cultuur naar volgende generaties. Het belangrijkste probleem in de overdracht van de woonwagencultuur is het uitsterfbeleid dat een aantal gemeenten voert. 

Het schrijnendste is dat het beleid in strijd is met het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Een verdrag is de hoogste rechtsbron binnen de rechtspraak en moet opgevolgd worden. Niet voor niets heeft het College voor de Rechten van de Mens in Oss al geoordeeld dat de gemeente de woonwagenbewoners discrimineert door een uitsterfbeleid uit te voeren voor woonwagenbewoning. 

Uitsterfbeleid?
In het kort houdt het uitsterfbeleid in dat wanneer een woonwagenbewoner overlijdt, de standplaats onbewoonbaar wordt verklaard. De overerving van mogelijke wagens door de volgende generatie is hierdoor niet mogelijk. Ook mogen er geen nieuwe standplaatsen meer gecreëerd worden. De jongere generaties worden hierdoor gedwongen om buiten de kampen in ‘stenen huizen’ te wonen.
In de afgelopen vijftien jaar is de lijst van mensen die graag in een woonwagen willen wonen opgelopen tot 2000, echter in diezelfde tijd is het aantal beschikbare plekken afgenomen met 600 plekken.

Reizigers
De woonwagencultuur is ontstaan voordat de Nederlandse staat zich tot moderne verzorgingsstaat ontwikkelde. Rond 1800 gold de algemene stelregel: geen geld, geen eten. Uitkeringen of andere sociale voorzieningen waren er in deze tijd niet. Hierdoor kwam een groep handelaren en marskramers op die heel Nederland rondreisden om zo producten te verkopen. Het motto van deze ‘reizigers’ was om zelfstandig geld te verdienen waarbij ze grote vrijheid hadden qua inkomen, reizen en leven. Nog steeds worden de woonwagenbewoners het liefst ‘reizigers’ genoemd. Een andere, minder rooskleurige reden hiervoor is dat de woorden ‘kampers’ en 'zigeuners' negatieve associaties met zich meebrengen.  

Onderdrukking
Toen in de loop van de 20ste eeuw de Nederlandse verzorgingsstaat vorm kreeg, werden de vrijheden van deze ‘reizigers’ ingeperkt en mochten zij niet meer reizen. Men ging steeds vaker in vaste dienst werken en kreeg vaste woonhuizen. Langzamerhand werd de reizigersgroep steeds kleiner en het buitenbeentje van de Nederlandse maatschappij. 

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden de reizigers, met medewerking van de Nederlandse overheid, slachtoffer van de genocide van Hitler. Ook na de oorlog werden de reizigers niet vrij gelaten: het reisverbod bleef van kracht. Reizigers werden op grote kampen gehouden waarbij ze afgesloten werden van de samenleving. Het belangrijkste doel van de gemeenschap: het rondreizen en de daarbijbehorende  vrijheden, werd hen afgenomen. Enkel het leven in familieverband bleef in stand. 

Inmiddels zijn de kampen gedeconcentreerd en wonen de reizigers meestal in kleine groepen bij elkaar. Ook dit is bizar volgens Tonny Pruymboom: “Waar de mensen net weer met elkaar in familieband konden leven en na zo veel ellende hun weg hadden gevonden, werd dat eigenlijk weer te niet gedaan.” Op deze manier werden de families opnieuw uit elkaar getrokken. 

De betonblokken die vandaag de dag geplaatst worden op geschrapte plekken vormen nu de grootste bedreiging voor de instandhouding van de reizigerscultuur. De blokken zijn voor de reizigers niet alleen een doorn in het oog, maar vooral ook een steek in de maag. Buiten de praktische gevolgen die de blokken met zich mee brengen, getuigen ze namelijk van de voortdurende strijd die de gemeenschap moet leveren om door de samenleving erkend te worden.

Gypsy kings
De woonwagencultuur gaat vaak met negatieve associaties gepaard. Programma’s als My big fat Gypsy wedding en Gypsy Girls hebben een groot aandeel hierin omdat zij slechts één kant van de cultuur laten zien. Onder andere door de grote reikwijdte van deze programma’s is dit wel de kant waar de stereotypering van deze gemeenschap op gebaseerd is. Nu is stereotypering per definitie niet iets wat aangemoedigd moet worden, maar in het geval van deze gemeenschap is de stereotypering ook nog eens foutief. Hoewel deze programma's overduidelijk smakelijke televisie opleveren, geven zij een vertekend beeld van de realiteit.

Vooroordelen en stereotypen
Vooroordelen en stereotypen ontstaan niet zonder aanleiding. Gedurende de twintigste eeuw zijn er reizigers geweest die zich schuldig maakten aan zaken waar de samenleving niet beter van werd. Een deel van de reizigers werkte zwart, dronk te veel, gebruikte drugs of stal. Deze gedragingen van de reizigers waren voldoende aanleiding om het leefgenot van de omwonenden van de woonwagenkampen flink te onderdrukken. De media besteedde overvloedig veel aandacht aan dit kleine deel van de reizigers, met als gevolg dat dit het standaard beeld werd van hen. Het gechargeerde beeld vormde het motief van het uitsterfbeleid en door dit beleid in gang te zetten werd gedacht het zogenaamde probleem op te lossen.

Echter het probleem met vooroordelen en stereotypen is dat deze denkbeelden veel makkelijker bij mensen te implementeren zijn dan hen ervan te ontdoen. Door de media, die de incidenten breed uitmat, duurde het niet lang voordat heel Nederland ervan overtuigd was dat elke reiziger al dan niet verslaafd of crimineel was. De meeste stereotypen van de reizigers zijn inmiddels achterhaald. Het is niet eerlijk dat wij als maatschappij afgaan op deze vooroordelen in plaats van de huidige situatie. 

Anno 2016 is het algemene denkbeeld dat iedereen gelijk is, racisme achterhaald is en dat we ook als maatschappij voor elkaar moeten zorgen. Schrijnend is dat in deze mentaliteit iedereen niet iedereen is. Reizigers wordt een grote vrijheid onthouden, namelijk het kiezen van een eigen woonplek. Tegenwoordig woont zeker vijftig procent van de reizigers niet meer in een woonwagen, simpelweg omdat er geen standplaatsen meer zijn, en er ook geen nieuwe mogen komen. Op deze manier wordt ook nog eens het belangrijkste deel van hun cultuur hen ontnomen, namelijk hun collectiviteit en samenhang. Hoe kunnen zij hun cultuur voortzetten wanneer hen de mogelijkheid ontnomen wordt?

Wij, als samenleving, moeten deze erkende cultuur de ruimte geven om te zijn, pas dan zullen de reizigers zich werkelijk erkend voelen. 

 

Bekijk de korte film: 


Mediabestanden


8 reacties

  1. Fred
    12 augustus 2016 19:08:23
    Ik vind dit een duidelijke uitleg over de denkbeelden van reizigers. Respekt! Succes met jullie doelen!
  2. ingrid cardol
    14 oktober 2016 10:25:22
    Mooi helder verhaal, natuurlijk moet het uitsterfbeleid eraf. Dit struis toch tegen elk gevoel en rechtvaardigheid in . Succes met alles en op Hoop van Zegen dat er straks gewoon weer plaatsen bij komen voor de kinderen. Zoals de mensen van de reis ook voor elkaar zorgen, kan de burger maatschappij nog wat van leren.
  3. Netta Jamin
    11 september 2017 19:35:32
    Die beton blokken moeten gewoon worden weg gehaald . wille wij een staanplaats of voor onze kinderen krijgen er geen maar komen die buitenlanders krijgen ze zelfst kastelen , het ziekenfonds hoeft niet betaald worden . belasting ook niet .buitenlandse gezinnen krijgen zelfst 8500 euro voor hun huis in te richten . als de Nederlandse regering eerst eens voor het eigen volk gaat zorgen dan doen ze teminste eens wat goed , dus gewoon ieder een standplaats , ook de oudjes en de kinderen die later gaan trouwen en bij ons willen staan , weg met die blokken en ons onze eigen cultuur late houden.
  4. Netta Jamin
    11 september 2017 19:37:46
    Sorrie voor de typ fouten want dat is van kwaadheid
  5. schrijvers
    20 december 2017 9:56:45
    idioot dat er geen vakken meer bij komen,ze bouwen toch ook huize voor mensen die in huizen willen wonen..dus waarom geen vakken voor nieuwe wagens.mijn vader komt van het woonwagenkamp,zelf woon ik op een schip en moet er niet aan denken in een huis te moeten wonen...
  6. MO BRAK
    17 maart 2018 8:57:54
    Mooi artikel en goed filmpje! Hoe kan ik het delen?
  7. MO BRAK
    17 maart 2018 8:59:05
    Heb het al gedeeld!
  8. greet van ewijk
    6 april 2018 23:56:56
    de regering heb wel tyd en geld voor welke buitenlander ook maar voor ons reizigers nog steeds geen goed woord.schandalig gewoon want wat we ook proberen ze zullen ons altyd blijven discrimineren.

Plaats een reactie