Community arts met impact

Community arts is sterk in opkomst. Ook musea willen graag een community opbouwen; het 'wij', wordt weer een steeds belangrijker onderdeel van de samenleving. Wat is community arts precies? En moeten wij als erfgoedprofessional hier ook meer van weten?

Op het IDFA in 2010 werd de documentaire Wasteland getoond. Hierin reist kunstenaar en fotograaf Vik Muniz naar de grootste vuilnisbelt van Brazilië om de vuilnisverzamelaars bij zijn project te betrekken. Hij maakte foto's van hen om vervolgens door met afval van deze vuilnisbelt hun driedimensionale portret na te maken. De foto's die hij hiervan maakt verkoopt hij en exposeert hij in musea. De opbrengsten van dit project gaan uiteindelijk weer terug naar de vuilnisverzamelaars. Deze documentaire heeft na het vertonen de eerste keer vele prijzen gewonnen en is zelfs genomineerd geweest voor een Oscar.

Wat is community arts?
Community arts is een vorm van kunst waarbij een professionele kunstenaar samenwerkt met mensen uit een bepaalde buurt, wijk of groep. Hierbij staan een thema of verhalen uit de gemeenschap centraal. Dit thema wordt gebruikt bij het maken van het kunstwerk. Door de intensieve samenwerking tussen de kunstenaar(s) en de groep wordt er een nieuwe betekenis gegeven aan het soms oude verhaal, voelt iedereen zich betrokken en kan de hele community trots zijn op het eindproduct. De kunstvormen die het meest worden gebruikt zijn vormen waarin samenspel belangrijk is. Bijvoorbeeld: theater, muziek, dans en beeldende kunst. Bij community arts is het proces meestal belangrijker dan het eindproduct.

De eerste community arts workers
De term community arts werd voor het eerst officieel gebruikt in Groot Brittannië. Een groep sociaal betrokken kunstenaars zocht in de jaren zestig een naam voor hun projecten. Zij vroegen subsidie aan bij de Arts Council. Het doel was om bij dit nieuwe project deelnemers te zoeken uit de gemeenschap. Omdat er in de jaren daarna steeds meer verzoeken voor dit soort projecten waren, werd er besloten een nieuwe subsidiecategorie te maken. Hierdoor is er veel veranderd. Kunstenaars werden opgeleid tot community arts workers om zo de projecten goed te kunnen begeleiden.

Sociale cohesie
Ook het doel van deze projecten is door de jaren heen anders geworden. Het begon vooral met emancipatie en zelfbewustzijn, gestimuleerd door een kunstenaar en later ging het nog steeds over deze thema's maar werd kunst het gereedschapsmiddel. Hiermee wordt bedoeld dat het creëren van kunst in samenwerking met de groep en de kunstenaar, in welke vorm dan ook, niet altijd meer centraal stond. Het opzetten van zo'n project krijgt bijvoorbeeld steeds vaker als doel sociale cohesie te bevorderen in plaats van mensen zich creatief te laten ontwikkelen of samen te leren en bezig te zijn.

Stut Theater
In Nederland is deze term voor het eerst verschenen in de cultuurnota van 2005-2008 en sindsdien is deze term niet meer weg te denken uit de subsidieaanvragen op dat gebied. Toch werden ook hier al jaren eerder soortgelijke projecten opgezet. Geëngageerde kunstenaar Jos Bours ging in de jaren '70 bijvoorbeeld al volkswijken in om mensen die niet zo gauw met kunst in aanraking kwamen een podium te bieden. Hij was ook degene die samen met zijn vrouw het eerste community Theater opzette: Het Stut Theater. Toen in 2010 het Community Arts Lab (CAL-XL) met steun van de overheid werd gestart, kwam er een nieuwe plek waar community arts werd gestimuleerd.

HEIM in Transvaal
In de Transvaalbuurt in Amsterdam Oost is de organisatie Moving Arts Project al enige jaren actief. Zij organiseert samen met de buurt ieder jaar een grote theatervoorstelling met daar omheen allerlei andere activiteiten. De leden van Moving Arts Project zoeken ieder jaar een thema dat volgens hen centraal staat in de samenleving en/of de gemeenschap.

HEIM gesprekstafels
HEIM gesprekstafels
foto gemaakt door Aymey Lie

Eigen taal
Afgelopen jaar is er bijvoorbeeld gekozen voor het thema: tegenstellingen en polarisatie. In een periode van drie maanden konden bewoners meedoen aan verschillende dialogentafels met bekende gespreksleiders en sprekers, workshops en met als slot een theatervoorstelling voor en door de buurt. Om aan te sluiten bij het thema is er afgelopen jaar voor gekozen om Shakespeare naar Transvaal te halen. De deelnemers hebben het stuk van Romeo en Julia herschreven in hun eigen taal en er samen met de begeleiding een professioneel theaterstuk van gemaakt.

Welkom
Het bijzondere aan deze community is dat alles plaatsvindt in de openbare ruimte. Het Steve Bikoplein midden in de buurt vormt ieder jaar het podium voor de voorstelling en terwijl het decor in drie maanden tijd wordt opgebouwd, vinden alle workshops en dialogentafels er middenin plaats. Hierdoor is er altijd ruimte voor nieuwe mensen die zich interesseren in wat er gebeurt. Iedereen is welkom.

Stadsschouwburg Amsterdam
De kers op de taart bij de voorstelling HEIM Romeo en Julia, was dat de hele groep werd uitgenodigd om de voorstelling te komen spelen in de Stadsschouwburg. Toneelgroep Amsterdam biedt ruimte aan amateurgezelschappen om succesvolle voorstellingen te spelen in het decor van Medea. Hoewel deze voorstelling pas na de zomer werd gespeeld, was de hele zaal gevuld met Transvaalbewoners: de community. Hierdoor kregen niet alleen de acteurs erkenning voor hun harde werk, maar werd HEIM ineens buurt overstijgend. De community is na vijf jaar zo sterk geworden dat men niet alleen samenkomt in de Transvaal, maar ook bereid is elkaar op te zoeken en te steunen in een andere omgeving. Het project bezorgt veel deelnemers een thuisgevoel. Zoals één van de deelnemers zegt: 'Ik woon niet in Oost, maar door HEIM en Moving Arts Project voelt het iedere keer als ik de brug bij het Tropenmuseum overfiets weer als thuiskomen'.

SSBA HEIM Romeo Julia
HEIM Romeo Julia SSBA
foto gemaakt door Noud Verhave
SSBA HEIM Romeo Julia
HEIM Romeo Julia SSBA
foto gemaakt door Noud Verhave

Wel of geen erfgoed?
Of dergelijke projecten in de toekomst erfgoed worden is op dit moment niet te voorspellen. Wel is het belangrijk om te realiseren dat deze projecten waarschijnlijk nooit op de algemene immaterieel erfgoed lijst komen te staan. Dat zou ook niet eerlijk zijn tegenover alle andere initiatieven, juist omdat ze allemaal zo verschillend van elkaar zijn. Deze projecten zijn kleinschalig en als ze succesvol worden en blijven is dat maar voor één community voelbaar. Daarom zou je in de toekomst eerder kunnen spreken van een hyperlokale vorm van erfgoed.

We kunnen niet in de toekomst kijken en nooit van tevoren zeker weten of iets erfgoed zal worden. Herhaling, inspelen op de actualiteiten, heldere doelstellingen, vastlegging, openbare ruimte en laagdrempeligheid zijn wel elementen die dergelijke projecten moeten bevatten om in ieder geval langdurig stand te kunnen houden en te beklijven in de gemeenschap.

Collectief geheugen
Als een project aanslaat en de doelen worden behaald kan het op den duur onderdeel worden van het collectief geheugen van de gemeenschap. Op deze manier zou er ook na een langere periode (op een hyperlokale manier) immaterieel erfgoed kunnen ontstaan. Dat is dan eigenlijk de erkenning voor een sterk initiatief. De waarde moet niet het etiket zijn maar de kracht van het proces waarbij iedereen gezamenlijk aan de slag gaat om iets blijvends te creëren.

Dus wordt community arts in de toekomst erfgoed? Wie weet. Het is in ieder geval interessant om deze organisaties en projecten in de gaten te houden en wellicht als erfgoedsector iets van hen te leren of kennis uit te wisselen.


Mediabestanden


0 reacties

Plaats een reactie