'Community arts-projecten raken op een heel andere manier'

Vanwege mijn interesse voor community arts en de mogelijke verbindingen met het erfgoedveld was er één persoon die ik heel graag wilde interviewen: Sandra Trienekens. Zij is de specialist op dit gebied. Ik wilde weten wat wij als erfgoedprofessionals kunnen met deze kunstvorm.

Sandra Trienekens is sociaal geograaf, cultuursocioloog en ze heeft een eigen onderzoeksbureau Urban Paradoxes. Ze heeft in het verleden gewerkt aan de universiteiten van Tilburg, Rotterdam, Amsterdam, Manchester en Londen. Ook is ze lector burgerschap en culturele dynamiek geweest aan de Hogeschool van Amsterdam.

Kan je me wat vertellen over je bedrijf Urban Paradoxes? Hoe kom je bijvoorbeeld aan de naam?
‘Ik ben in 1999 begonnen met promotieonderzoek, waarbij ik keek naar diversiteit in de kunst in Nederland en Engeland. Er werden in die periode verschillende beleidsnota’s over culturele diversiteit uitgebracht door Rick Van der Ploeg, toenmalig staatssecretaris voor cultuur en media. Hierdoor schoot het hele kunstenveld een beetje op de rem, omdat ze niet opgelegd wilden krijgen hoe ze hun werk moesten doen. Daarbij kwam de angst van culturele instellingen dat de kwaliteit van de kunst naar beneden zou gaan als je migrantengroepen met hun kunst en cultuuruitingen zou betrekken. In Engeland gebeurden destijds vergelijkbare dingen. Er werd heel hard geprobeerd om iets te bereiken met het nieuwe diversiteitsbeleid, maar eigenlijk gebeurde het tegenovergestelde. Heel gechargeerd gezegd werden migranten nog harder teruggeduwd in hun hokjes en werden hun kunstuitingen als minderwaardig gezien. Dat is de paradox. Je probeert iets, maar krijgt het omgekeerde. Urban Paradoxes was de titel van mijn proefschrift dat in 2004 uitkwam en ik heb ervoor gekozen om het ook te gebruiken als naam voor mijn bedrijf. Tot 2011 heb ik altijd deeltijd gewerkt bij diverse universiteiten en ben ik lector geweest aan de HvA, daarnaast werkte ik deeltijd voor mijn onderzoeksbureau. Sindsdien voer ik al mijn onderzoek uit via Urban Paradoxes.’

Community arts
Toen Trienekens in Engeland zat voor het onderzoek, ging ze uitgebreid op zoek naar cultuuruitingen van migrantengroepen. Keer op keer belandde ze in een achterbuurt of op plekken waar community arts werd gemaakt. Bij deze projecten waren de makers erg gericht op het bij elkaar brengen van verschillende groepen. ‘Ik werd heel erg geraakt door wat er bij de community arts gebeurde. Het ‘gespeelde’ in professionele theaterstukken zie je er vaak zo vanaf. Professionele acteurs kunnen misschien wel heel goed in een rol kruipen maar de community arts raakte mij op een andere manier. Ik zag dat de mensen op het podium veel stappen hebben kunnen zetten door de kunst. Bijvoorbeeld een groep daklozen op een podium die spelen voor een zaal van vierhonderd mensen. De kracht die daaruit spreekt en ook de boodschap zetten je samen aan het denken. Hoe zien we deze mensen eigenlijk? Terwijl ik mijn proefschrift afrondde, werden er in Nederland binnen de cultuursector ook stappen gezet. De nadruk lag niet meer alleen op diversiteit, ook de community arts kwamen hier steeds meer in beeld. Sinds 2004 krijg ik vragen om onderzoek te doen naar deze praktijk en kan ik er nog steeds door geraakt worden.’

Het blijft actueel, zegt Trienekens. Op dit moment ligt de nadruk in het cultuurbeleid vooral op samenwerkingen met verschillende sectoren. Door die verschuivende beleidsaccenten krijgt community arts telkens wel weer een ander gezicht. Toch moeten bottum-up organisaties, waarbij de kracht vaak ligt in het lokale en persoonlijke, samenwerken. Er moet wel iemand het grotere belang in de gaten houden, vindt Trienekens.

Zijn er voorbeelden van projecten die je zijn bijgebleven omdat ze erg succesvol waren?
‘Dat vind ik een hele moeilijke vraag omdat je hem op veel verschillende manieren kunt beantwoorden. Was de presentatie sterk en heeft die indruk op me gemaakt, was het project sterk omdat het veel heeft betekend voor de deelnemers of was het sterk omdat het een gesprek heeft aangewakkerd bijvoorbeeld binnen de gemeente en andere partijen? Zo kan ik heel veel projecten noemen die voor publiek niet geweldig waren om te zien, maar die wel een heel waardevol proces hebben gehad, waardoor je mensen ziet opveren en nieuwe posities ziet innemen.’

Artistiek niveau
‘Ook zijn er projecten waarbij ik artistiek niet heel erg geraakt werd en waarbij de lat misschien wel hoger gelegd had kunnen worden. Dit is meteen ook een heel lastig discussiepunt. Want hierbij is het altijd de vraag: is het erg dat het bij een waardevol proces blijft maar niet verder gaat dan dat?
In de internationale literatuur ligt de focus meestal op het proces, maar in Nederland zijn we erg gefocust op het artistieke eindresultaat, ook bij community arts. En persoonlijk vind ik het ook het prachtigst als dit óók sterk is. Ik denk dat het algehele resultaat hierdoor nog beter kan zijn. Het lastige hieraan is dat je mensen niet wilt uitsluiten en je de doelen in het proces mogelijk voorbij schiet, alleen maar om een zo hoog mogelijk artistiek doel te behalen. De balans behouden is moeilijk.’

Community arts en erfgoed
Bekend zijn volgens Trienekens de verhalen-verzamelprojecten zoals die van Museum Rotterdam en het Amsterdam Museum. Evenals de projecten waarin mensen uit de lokale gemeenschap zelf persoonlijke voorwerpen kunnen aandragen. Lastiger vindt ze het om community arts-projecten te noemen die op een andere, onverwachtere manier gericht zijn op (immaterieel) erfgoed. Dan schiet haar het voorbeeld van Sloophamer Schatkamer van kunstenares Ida van der Lee in gedachten. Dit is een project waarbij de arbeiderswijk Visserschop werd gesloopt vanwege verzakkingen. Van de karakteristieke elementen uit de huizen werd een schatkist gemaakt waarin bewoners verhalen en herinneringen konden stoppen. In een speciale optocht werd de kist over de Zaan naar het Zaans Museum gebracht, waar het tijdelijk werd tentoongesteld.

‘Het proces van afscheid nemen stond bij dit project centraal’, zegt Trienekens. ‘De manier waarop het project werd uitgevoerd zorgde ook voor het afleggen van het hele pad, van de wijk naar een kunstinstelling en weer terug. Dit is wat mij betreft, onbedoeld, ook een erfgoedproject geworden.’

Sloophamer Schatkamer
Sloophamer Schatkamer Visserschop
foto gemaakt door Paul Gofferje
Sloophamer Schatkamer
Sloophamer Schatkamer Schatkist in de lucht
foto gemaakt door Wiek Rozemond

En als je kijkt naar community arts-projecten waarbij de nadruk niet op het erfgoedveld ligt, maar er wellicht wel hyperlokaal erfgoed voor de gemeenschap ontstaat?
‘Dat is een heel ander verhaal. Ik denk dat dit bij community arts-projecten heel vaak gebeurt. Tijdens deze projecten zijn de makers niet bezig met erfgoed creëren. Maar toch is ook hier de vraag: wat reken je tot erfgoed en wat niet. Want overal kom je lokale verhalen tegen die worden gedeeld en soms gebruikt voor een project. Je zou dit als het erfgoed van de gemeenschap kunnen zien, maar dat hoeft niet. Het verschilt per visie en project.’

Welke elementen moet een community arts-project bevatten om succesvol te zijn?
‘Ik denk dat er wel een soort basis is die iets community arts maakt. Je kan het op verschillende manieren indelen. Ik zou zeggen: artistiek, contextueel, participatief en transformatief.’ Bij een dergelijk project, legt Trienekens uit, moet er worden gestreefd naar het artistiek hoogst mogelijke niveau, er moet een lokale aanleiding zijn, ingespeeld worden op de behoeftes, er moet een actieve deelname zijn van de mensen op locatie en er moeten nieuwe beelden, vormen of ideeën uit voort kunnen komen.

‘Veel van wat je wilt bereiken zit in de basis van alle artistieke processen. Als je met een groep mensen theater gaat maken, moet je eerst werken aan groepsgevoel en vertrouwen. Dat geldt voor Toneelgroep Amsterdam, maar ook voor de theatervoorstellingen in de buurt met amateuracteurs. Als een community arts-project niet artistiek sterk is wordt het ook niet snel transformatief. Het is dan niet spannend en niet onderscheidend van interventies vanuit bijvoorbeeld het sociale domein of de sport. Bovendien heeft community arts altijd het contextgerichte en participatieve dat je bij de meeste kunstvormen niet hebt. Het is vooral de combinatie van de vier elementen waardoor community arts zich onderscheidt. Wat niet wil zeggen dat andere kunstvormen geen impact kunnen hebben op een lokale omgeving.’

Verbinding
Het zou mooi zijn als er meer verbinding zou komen, vindt Trienekens. ‘Er zijn diverse projecten waarbij er een prachtig proces is geweest tussen de deelnemers met als eindresultaat een theatervoorstelling. Na afloop blijft er niks achter of over. Ik denk dan vaak: waarom is er niet ook een beeldend kunstenaar aan dit project gekoppeld? Die kan een prachtig werk maken voor de openbare ruimte, waardoor iedereen wordt herinnerd aan het project. Ik zou graag de samenwerking, niet alleen tussen de kunst en andere sectoren, maar juist ook tussen de verschillende terreinen binnen het kunstveld zelf willen aanwakkeren. Dan mag een project hyperlokaal zijn maar kan het kunstwerk bijvoorbeeld ook door het Mondriaanfonds gesteund worden. Die grenzen opdoeken, daar ben ik voor.’

Organisaties als Moving Arts Project (genoemd in ander artikel over community arts op deze website) zijn structureel actief. Hoe moeten zij verder in de toekomst en op welke manier behouden ze de community?
‘Voor hen is dat contextgerichte heel belangrijk. Ik kan me voorstellen dat er een klein groepje blijft dat telkens meespeelt. Sommigen raken misschien een beetje naar de achtergrond, maar worden dan publiek of ambassadeur. Een community is altijd heel divers. Niet alleen in culturele achtergronden maar ook in de rollen die iedereen speelt. Het is wel belangrijk dat er vanuit die groep wordt doorontwikkeld en dat er nieuwe aanwas bij blijft komen. Anders val je op een gegeven moment artistiek buiten de boot. Ik denk dat je dan zelf als organisatie ook niet meer gemotiveerd kunt blijven, want zelf heb je ook ontwikkelingsdrang. En de gemeenschap verandert natuurlijk ook. Daar wil je telkens op andere manieren je haakje in slaan om te zien: wat vang ik nu weer voor leuke dingen?’

Meer variatie en niet alleen maar succes herkauwen?
‘Precies. Bijvoorbeeld de succesprojecten iedere twee jaar en daartussen iets anders. Het probleem binnen de gesubsidieerde wereld is natuurlijk dat het altijd weer nieuw moet zijn. Er is in die zin weinig duurzaam. Voor een lokale gemeenschap is het misschien juist wel heel fijn dat zij weet dat er ieder jaar een zelfde activiteit is. Zo laat je dingen ook beklijven.’

HEM Romeo Julia
HEIM Romeo en Julia op het plein
foto gemaakt door Paulina Szafranska
Denk je dat erfgoedprofessionals vanuit hun achtergrond community arts in de gaten moeten blijven houden?
‘Het zou natuurlijk heel vreemd zijn als ik daar nee op antwoordde! Veel aandacht gaat momenteel naar de culturele herbestemming van gebouwen, waaronder die met erfgoedstatus. Maar dan zit je meteen in de gentrification-hoek. Ik zou tegen het erfgoedveld willen zeggen dat ze op zoek mogen gaan naar verrassende vormen om met erfgoed en gemeenschappen aan de slag te gaan. Erfgoed zou een mooie start kunnen zijn voor een proces, waardoor er uiteindelijk heel andere producten of uitkomsten uit kunnen komen. De community arts kan een uitstapje maken naar de beeldende kunst, maar ook naar het erfgoed. Bij het herbestemmen van de openbare ruimte door de gemeenschap zelf, combineer je het materiële met het immateriële.

Ik kan me ook goed voorstellen dat bijvoorbeeld musea meer hun community, de omliggende gemeenschap, betrekken bij het maken van een tentoonstelling. Dit hoeft niet te betekenen dat je de objecten van de community tentoonstelt, maar je zou bijvoorbeeld ook selectieprocessen rondom een bepaald thema participatief kunnen invullen. Zo zijn er veel mogelijkheden. Het is aan jullie erfgoedprofessionals om prikkels te geven om dit op een mooie uitdagende manier vorm te geven, voor zowel het erfgoedveld als de gemeenschap.’

Sloophamer Schatkamer
Sloophamer Schatkamer
foto gemaakt door Jeroen Breeuwer

Bekijk ook mijn andere artikel op deze website over community arts:
http://www.reinwardtcommunity.nl/nl/page/14121/community-arts-met-impact

En de websites van: 
Sandra Trienekens: http://www.urbanparadoxes.nl
Sloophamer Schatkamer: http://idavanderlee.nl/project/sloophamer-schatkamer/
Moving Arts Project: http://movingartsproject.nl 

 


Mediabestanden


0 reacties

Plaats een reactie