#3 Verslag Atelier: Co-design

Van 14 tot en met 16 juni 2016 vond aan de Reinwardt, aan de Notweg in Osdorp en in FabCity op het Java-eiland het derde en laatste Straatwaarden Atelier plaats, met als thema Co-Design. Na eerdere ateliers, rondom Placemaking en Commons, draaide het nu om de vraag: Als we erfgoed beschouwen als een maatschappelijke ontwerpopgave, wie zijn dan de ontwerpers en wat zijn nieuwe vormen van ‘co-design’?

Nancy van Asseldonk, coördinator van het Heritage Lab en Reinwardt-docent, opende met een column over zelfbouw als co-design, waarbij samenwerking, openheid en inclusiviteit essentieel zijn. Onderzoekster Eline Hansen illustreerde met een korte film over het project Granby Four Streets in Toxteth Liverpool, winnaar van de Turner Prize 2015, co-design in de praktijk. Grass roots, door de lokale bewoners georganiseerde wederopbouw van de achterstandswijk Toxteth, beladen met de herinnering aan rassenonlusten, levert nieuwe waarden en een nieuwe praktijk van ‘stadmaken’ en collectief lokaal beheer (Community Land Trust). Ook in dit atelier plaatste onderzoeker Michiel Schwarz (Sustianism Lab, Straatwaardenproject) het centrale thema in een sustainistisch perspectief, door erfgoed nadrukkelijk als maatschappelijke (her)ontwerpopgave te schetsen. Het gaat hem om een beweging weg van het modernisme richting sociale duurzaamheid met de nadruk op nieuw vormen van engagement gebaseerd op samenwerking, openheid, ‘bottom-up’ en de menselijke maat. De trend naar participatieve vormen van co-design kan worden geparafraseerd als een verschuiving van ‘ontwerpen-vóór’ naar ‘ontwerpen mét’ de samenleving, de burger, de (buurt)bewoner. 

Centraal deze dag stonden de presentaties van eigenzinnige co-design ervaringen in verschillende hoeken van het erfgoedveld. Archeoloog prof. Henny Groenendijk vertelde over gezamenlijk onderzoek in de gemeente Haren, waar archeologie argumenten leverde voor behoud van een groenstrook tussen stad en ommeland. Meer algemeen een mooi pleidooi voor blijvende voorzieningen voor public archaeology en nieuwe rollen voor de deskundige in dialoog met de lokale bevolking en lokale instellingen. Conservator Steven ten Thije gaf een inkijk in de ontwikkelingen bij het Van Abbe Museum in Eindhoven en hoe dit gerenommeerde museum door de tijd heen heeft geworsteld met het uitlokken en accommoderen van participatieve werkvormen. Hij wees erop dat ook de beste intenties geen garantie zijn voor een geslaagde interventie. Dat heeft met vorm te maken, maar ook met een rolwisseling van het museum als depot: eerder bron voor re-activatie dan toonkamer van spullen. Tot slot ging Reinwardt-docent Paula dos Santos in op culturele grassroots-bewegingen in Brazilië (Don Bosco) en Nederland (Buurtwinkels). Zij vond het lastig een duurzame balans te vinden tussen participatie, co-creatie en institutioneel gezag.1 Soms moet je erkennen dat mooie oplossingen tijdelijk zijn, zeker in een chaotische wereld als de onze. HHS-lector Dick Rijken zag daarin in de nieuwe sociaal-politieke Zeitgeist, waarin co-creatie zeker nodig is, ook een wisseling in de rol van experts. Moeten die niet veel meer ‘docenten’ worden? 

’s Middags waren Thomas Ermacora en Lucy Bullivant uit Londen te gast, auteurs van Recoded City: Co-Creating Urban Futures (Routledge 2016). In een bevlogen betoog besprak Ermacora de design en co-design principes die hij als architect, onderzoeker en ontwerper aanhoudt. Hij schetste hoe duurzaamheid en co-design een groter deel van de wereldbevolking ten goede kan komen door middel van andere ontwerpprincipes. Met een vloot aan voorbeelden demonstreerde hij dat het re-coden — herprogrammeren — van de (urbane) leefomgeving veel verschillende vormen aan kan nemen. Zijn co-auteur, cultuur- en architectuurhistorica Lucy Bullivant, gaf het Dudley Street Neighborhood Initiative (Boston) als exceptioneel voorbeeld van co-design, waarbij de sociale waarde de financiële exponentieel overstijgt. In de nabespreking klonk een kritische noot. Net als de oorspronkelijke bewoners delft ook de creative class, die volgens Richard Florida zo’n belangrijke rol speelt bij revitalisatie en verduurzaming van verlopen wijken, vaak het onderspit in de gentrification van aldus vernieuwde wijken. Ze worden onbetaalbaar. 

Waar de eerste dag vooral het veld breed verkend werd, stond de tweede dag van het atelier in het teken van analyse en concrete actie. Drie presentaties openden de ochtend met de nadruk op ‘citizen engagement’. Martijn de Waal schetste verschillende initiatieven waarmee in Athene geprobeerd de in crisis geraakte Griekse samenleving te (re)activeren. Hoewel de projecten vaak op korte termijn een interessante uitkomst opleverden, bleek hun duurzaamheid niet altijd gewaarborgd. Essentieel voor het atelier was Martijns modelvorming van en tussen co-design initiatieven, die een middengebied vormen tussen individuele acties en institutionele processen. Een zestal rollen werd duidelijk, van storytelling en het ontwikkelen van verdienmodellen tot waardendiscussies en expertise.

Een ander perspectief had Josien Pieterse van Netwerk Democratie. Zij toonde hoe uiteenlopend de processen van participatie vormgegeven kunnen worden, met voorbeelden van initiatieven van burgerparticipatie in relatie tot wetgeving. Ook maakte ze duidelijk dat er verschillende niveaus van engagement mogelijk zijn. In de laatste presentatie besprak Dick Rijken twee hele verschillende situaties: de ontwikkeling van lokale afdelingen van VPRO-muziekplatform 3voor12 en in het project Waterwolf in Gouda, waar verschillende culturele instellingen in een project over lokale identiteit samenwerkten. Kernpunt is dat betekenis vaak zwaarder kan wegen dan zogenaamde objectieve kwaliteit. 

‘s Middags verplaatste het atelier zich naar The Beach Company in de Garage Notweg in Amsterdam-Osdorp, waar de deelnemers het werkproces van dit social-design bureau aan den lijve konden ondervinden.

Op de laatste dag van het atelier stond de institutionele agenda centraal: wat moeten erfgoedinstellingen met co-design? Na een korte reflectie op de eerdere dagen en ateliers door Riemer Knoop en Michiel Schwarz, deelt Joost Beunderman (00 architects Londen / Civic Systems Lab). wat hij in de praktijk al aan institutionele reacties ziet op de realiteit van co-design. Ook binnen instituties wordt al gezocht naar nieuwe manieren van procesvormgeving bij transformaties (‘dramaturgie van verandering’), waarbij het einddoel niet direct concreet wordt vastgesteld en buitenstaanders binnen instellingen worden gehaald. Soms moet een nieuw, neutraal platform ontwikkeld worden, voordat de verschillende stakeholders in een publieke of culturele ruimte elkaar kunnen vinden in een proces van co-creatie. Erfgoed kan zon nieuw platform zijn. 

Op de slotmorgen vond op de FabCity Campus (Stadsdorp Javaeiland) een paneldiscussie plaats met gasten uit verschillende erfgoedinstituties: Dirk Houtgraaf (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed), Maike van Stiphout (Academie van Bouwkunst), Hans Karssenberg (STIPO) en Karin Westerink (Monumentenzorg en Archeologie, Amsterdam). Tijdens de rondetafel kwam ook de toekomst van de erfgoedprofessional aan bod en welke rol co-creatie in het vakgebied zal gaan spelen, o.m. vanwege de mogelijkheden er meer eigenaarschap mee te creëren. Centrale opgave daarbij is het vormgeven van ‘het spel’ in een veranderend speelveld en het tot stand brengen van dialogen tussen verschillende kennisinstellingen en praktijken. Het toenemend belang van co-creatie zal ook nieuwe eisen stellen aan professionals, voornamelijk vaardigheden in het begeleiden van deze processen. 

Al met al vormden de drie Ateliers van het project Straatwaarden een intense verkenning van de uitdagingen en mogelijkheden op de crossovers van ruimte en erfgoed. Het project gaat verder met een congres in het najaar, en een publicatie in de winter, waarbij de bevindingen uit de ateliers als basis zullen worden genomen.

1 Carvalho Brandão, A., en Silva, D., ‘Safeguarding the 'path of the souls' : the Don Bosco Museum of Cultures’, International Journal of Intangible Heritage 6/11, 2011, 14-24. 

Verslag_Atelier_codesign


Mediabestanden


0 reacties

Plaats een reactie