Ongemakkelijk erfgoed

Geert Mak beschrijft in een van zijn boeken hoe bezoekers aan het achttiende-eeuwse Amsterdam op bezoek gingen bij het Rasphuis en het Spinhuis om daar veroordeelden te bekijken en beschimpen. Er is altijd al belangstelling geweest voor dit soort bezienswaardigheden. Karel Werdler over grief tourism.

Tijdens een erfgoed arena waarin “ongemakkelijk erfgoed” centraal staat mag de dood natuurlijk niet ontbreken en is het alleen maar vanzelfsprekend dat het Uitvaartmuseum wordt besproken. Maar “ongemakkelijk” is niet alleen van toepassing op funerair erfgoed en kan als bijvoeglijk naamwoord ook gebruikt worden voor overblijfselen die te maken hebben met het gevangeniswezen, de geschiedenis van de slavernij, oorlogen en slagvelden.

Het zijn met name Engelse sociologen en historici die de afgelopen jaren aandacht hebben besteed aan dit fenomeen van het bezoeken van duistere en soms zelfs morbide locaties. Een aantal van de termen die daarvoor gebruikt werden zijn o.m. grief tourism, cemetery tourism, prison tourism, disaster tourism en thanatourism, maar inmiddels is er een redelijke consensus over het begrip “Dark Tourism”. Daartoe behoren niet alleen bezoeken aan gevangenissen, slagvelden en begraafplaatsen, maar ook, omschreven als een lighter shade of dark het bezoek aan entertainmentlocaties zoals de Amsterdam Dungeon en tentoonstellingen als “Body Worlds” (en misschien zelfs wel “Niet Normaal”). Aan de andere kant van het spectrum vinden we dan locaties die het predikaat uiterst dark verdienen zoals de vernietigingskampen uit de Tweede Wereldoorlog. Auschwitz-Birkenau werd vorig jaar bezocht door 1,3 miljoen bezoekers en te oordelen naar de foto’s van Roger Cremer die tentoongesteld werden gesteld tijdens World Press Photo 2009, waren daar ook echte toeristen bij die, soms gekleed in opvallende vrijetijdskleding, hun foto’s liepen te maken.

De overblijfselen van de Holocaust behoren nadrukkelijk tot het Europese erfgoed en roepen meteen vragen op over zaken als ethiek, interpretatie en de omgang met en de motivatie van bezoekers. Bij overblijfselen uit een verder verleden, of behorend tot een andere cultuur spelen deze dilemma’s weliswaar ook, maar zijn ze vaak minder nadrukkelijk of zichtbaar aanwezig. Zo worden de slagvelden van de Eerste Wereldoorlog in Vlaanderen als reisdoel aangeboden door een groot aantal gespecialiseerde toeristische ondernemers uit het Verenigd Koninkrijk onder de noemer Flanders Fields en bestaat ook de mogelijkheid om deel te nemen aan zogenaamde re-enactments. Recenter, maar verder weg gelegen zijn de Killing Fields van Cambodja en Rwanda inmiddels ook een onderdeel geworden van het toeristisch circuit. En hoe zit het met de Indiase stad Varanasi, het vroegere Benares? Ook hier komen buitenlandse bezoekers maar met 1 hoofdreden naar toe, namelijk het observeren van de hindoeïstische verbrandingsrituelen. En ook bij dit levende erfgoed spelen thema’s als ethiek en interpretatie een rol. Je moet er toch niet aan denken dat een groep Aziatische toeristen tijdens de begrafenis van een dierbare rondloopt en fotografeert!

Het positioneren van ongemakkelijk erfgoed, alsof niet gerelateerd aan dood en/of straf, stelt de verschillende stakeholders dan steeds opnieuw voor probleemstellingen over de ethische aspecten en de interpretatie (wiens erfgoed?). Tijdens mijn onderzoek neem ik langzamerhand wat meer afstand van de concrete bezienswaardigheden en richt ik mijn focus meer op de beweegredenen van de consument. Onderzoek naar de motivatie van bezoekers aan “ongemakkelijk erfgoed” zal in de toekomst een bijdrage kunnen leveren aan presentaties die recht doen aan de eigenaren van dat erfgoed en aan de verwachtingen van degenen die het bezoeken.

Tenslotte vermoed ik dat een zekere hang naar het morbide de mens niet vreemd is. Het slagveld van Waterloo werd al kort na de slag bezocht en tijdens de Boerenoorlog in Zuid Afrika aan het einde van de negentiende eeuw kon men zelfs tegen betaling deelnemen aan een georganiseerde tour langs de slagvelden waar nog oorlogshandelingen plaatsvonden. Meer recent is de belangstelling voor Ground Zero in New York dat zich heeft ontwikkeld tot een toeristische attractie met alle bijbehorende parafernalia in de vorm van T-shirts en andere souvenirs.


Mediabestanden


0 reacties

Plaats een reactie