Essay Erfgoedtheorie: Discussie in de doofpot

Inleiding
Een bezoeker baant zich een weg door The British Museum, langs de Egyptische Steen van Rosetta richting de Elgin Marbles, maakt daar een paar foto’s en gaat al snel op zoek naar de overige topstukken die het museum tentoonstelt en die vermeld worden op de museumplattegrond. Het museum gaat hierbij niet in op de discussie rondom de Elgin Marbles en geeft er geen enkele uitleg over. Het gaat om een verzameling marmeren ornamentele sculpturen die onderdeel waren van de tempel het Parthenon in Athene.

De tempel is gebouwd voor de verering van godin van de krijgskunst: Athena, tussen 447-438 v.Chr. De schilderingen en de tempelbouw, geïnspireerd door de goden en godinnen van het oude Griekenland hebben een grote invloed gehad op de westerse cultuur. Athena was een van de machtigste godinnen als verdedigster van de steden en de kunst. Wellicht staat deze strijdlust aan de basis van de discussie; Toen de Griekse regering na de overheersing van de Turken in 1833 gevormd werd, besloot zij onmiddellijk dat de Elgin Marbles terug naar Griekenland moesten en sindsdien is de discussie over teruggave ontstaan.

Ethisch probleem
De Elgin Marbles zijn in 1801 uit Athene meegenomen en zijn van de toenmalige Lord Elgin gekocht door het British Museum. Het is een ethisch dilemma, omdat er twijfels zijn over de manier waarop de friezen verkregen zijn en zich niet bevinden in het land van herkomst. Er zijn verschillende stakeholders betrokken bij dit dilemma. In de onderstaande tekst zal ik de verschillende argumentaties toelichten.

In 1986 pleitte de Griekse minister van Cultuur Melina Mercouri dat de beelden teruggegeven moesten worden aan Griekenland, omdat de beelden symbool waren
voor de democratische trots van Griekenland. Grieken uit alle lagen van de bevolking steunden haar en met haar betoog lukte het haar om de discussie als eerste hoog op de internationale agenda te plaatsen. Na haar dood heeft haar man, filmregisseur Jules Dassin, haar campagne voortgezet in samenwerking met de staat en het ministerie van cultuur met als doel de Elgin Marbles in een nieuw museum te plaatsen bij de Akropolis.
Er zijn acht musea naast The British Museum die stukken van het Parthenon bezitten, waaronder het Louvre. Neil MacGregor, de huidige directeur van het British Museum is van mening dat de Britten en andere grootmachten Griekenland hebben gered van de onderdrukking door de Turken tijdens zeeslag bij Navarino in 1827. Het museum heeft belang bij de friezen, want zij laten belangrijk werelderfgoed zien en maken dat toegankelijk voor de hele wereld. Het British Museum trekt jaarlijks 6 miljoen bezoekers.

Teruggeven, of niet?
Er zijn belangrijke argumenten voor en tegen het teruggeven van de Elgin Marbles die tegen elkaar afgewogen moeten worden.

Grieken
Een belangrijk argument dat genoemd wordt is dat de Elgin Marbles onderdeel zijn van het Griekse erfgoed, en dat het verhaal dat erop afgebeeld staat alleen begrepen kan worden als het compleet is. Ook de incompleetheid van de friezen is een argument dat op zichzelf staat, want het is namelijk als eenheid ontworpen en mogen niet los van elkaar gezien worden.

Een ander argument dat speelt is het feit dat de marbles onrechtmatig verkregen zijn. Lord Elgin had de getekende papieren van de Turken waarin stond dat hij afdrukken en schetsen mocht laten maken, maar waar niet in vermeld was dat hij deze mocht laten verschepen naar Engeland. Lord Elgin en zijn mannen zijn snel te werk gegaan en hebben veel schade te weeg gebracht tijdens het loshakken van de friezen.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog heeft Engeland beloofd de Elgin Marbles terug te geven aan Griekenland, zodat de Grieken zich niet tegen Engeland zouden keren, maar deze belofte werd weer terug gedraaid na de oorlog.

Britse tegenstanders
Er zijn enkele (Britse) ooggetuigen die destijds verontwaardigd waren over de manier waarop lord Elgin en zijn mannen te werk gingen. Edward Daniel Clarke (reiziger) beschreef in 1801 de beschadigingen van de tempel die hij gezien had en dat hij het schandelijk vond dat er zoveel vernield werd in de naam van een ‘ijdele natie’. Volgens andere ooggetuigen trilde de grond iedere keer als er weer een blok steen kapot viel. Andere Britten waren vooral verontwaardigd over het feit dat de regering zoveel geld uitgaf aan ‘stenen’ terwijl het na de oorlog tegen Frankrijk liever eten had gehad.

Het museum heeft de verantwoordelijkheid om het object als informatiedrager te behouden, maar heeft een aantal de friezen enorm beschadigt door het op de verkeerde manier schoon te maken. Het museum heeft dit nooit openbaar toegegeven, maar in een interview op 19 mei 1939 heeft een van de schoonmakers toegegeven dat er op een verkeerde manier is schoongemaakt, een manier die voor de conserveringstechnieken van nu zelfs achterhaald is. Want het marmer is witter gemaakt en het proces is onomkeerbaar.

Legaliteit
Een voorloper van de gedragscode is de volgende:
‘Wat ook de achtergrond mag zijn van plunderingen in een land, we moeten de bouwwerken
sparen die eervol en belangrijk zijn voor een samenleving, en die de kracht van de vijand niet
vergroten, zoals tempels, tombes, publieke gebouwen en alle werken met een opvallende
schoonheid. Wie de mensheid moedwillig van zulke monumenten van kunst berooft, toont zich een vijand van de mensheid.’ The Law of Nations (1758) Deze code was opgesteld door rechtskundige Emheric de Vattel en opgenomen in de Law of Nations. De Elgin marbles zijn verkregen na die tijd, ondanks deze code. Er wordt vaker teruggegrepen op de legaliteit: door beide partijen. De Britten zijn nog altijd van mening dat zij de rechtmatige eigenaar zijn, door contracten. Van deze papieren is echter nog maar een document bewaard gebleven, en zijn deze documenten echt zo ontastbaar als de Britten menen dat deze zijn? Er is toestemming gegeven door de Ottomanen en niet door de Grieken zelf. In het document dat nog bestaat staat ook niet dat de stukken meegenomen mochten worden.

Britse voorstanders
Lord Elgin was van mening dat hij de friezen heeft gered van de Turken, die onzorgvuldig omgingen met bouwwerken van de Grieken en regelmatig stenen smolten voor het bouwen van hun eigen moskeeën. Er zijn een aantal correspondenties bewaard gebleven tussen lord Elgin en de Britse regering waarin lord Elgin omschrijft dat hij het heeft gedaan om de friezen te redden van de ondergang. Er waren nog meer Britten gecharmeerd van de friezen, het werd een belangrijke inspiratiebron voor architecten, schilders en kunstenaars. De westerse wereld kwam in aanraking met de klassieke oudheid en de verhalen leefden opnieuw op. Architecten kregen toestemming om afgietsels en tekeningen te maken en deze verspreiden zich over heel Europa onder scholen als studiemateriaal. De plaatsing van de friezen in het British museum bracht ook op wetenschappelijk niveau nieuwe informatie op, het verschil tussen Romeinse en Griekse bouwwerken was voor die tijd eigenlijk niet bekend.

Conservatoren zijn van mening dat Griekse musea het conserveren en behouden niet altijd aankan. De westerse musea hebben een voorsprong op dit gebied, omdat zij al minstens 100 jaar langer bestaan.

Museum
Het museum heeft volgens de huidige directeur Neil MacGregor, de Grieken juist een dienst bewezen door het belangrijke Griekse erfgoed nu te kunnen tentoonstellen voor een groot, internationaal publiek. Het museum is ook van mening dat het ook verder verval door toedoen van de Turken heeft weten te voorkomen. Volgens het museum is het een compliment voor het Griekse erfgoed dat het in de museumcollectie van werelderfgoed is opgenomen en door iedereen bewonderd kan worden. Volgens de ICOM gedragscode heeft het museum onder andere een verantwoordelijkheid t.o.v. de eerste gebruiker. Deze eerste gebruiker leefde ver voor onze jaartelling en bestaat niet meer. Het museum vind dat zij net zo veel recht hebben op de friezen als de Grieken, want de nieuwe Grieken hebben niets meer te maken met de Grieken uit de oudheid. Er bestaat echter ook een verantwoordelijkheid tegenover collega’s van andere afdelingen, andere musea, en tegenover de gemeenschap. Het museum verantwoord zich door terug te grijpen op het feit dat het werelderfgoed beschikbaar stelt voor een groot publiek en dat iedereen er bij kan, de doelstelling van het museum is dan ook: het bijeenbrengen van representatieve objecten van drie wereldbeschavingen en zorgen dat die beschavingen nauw met elkaar verbonden zijn. Het museum zegt ook dat zij de doelstelling hebben om ‘cultureel internationalisme’ te laten zien. Dit is iets dat de stakeholders voorbij gaat: het gaat hier dan niet zozeer meer om alleen de Britse en Griekse belangen, maar om het cultureel erfgoed van de hele wereld.

Analyse
Uit de argumenten blijkt hoe complex dit probleem is. Daarbij speelt ook nog mee dat als de friezen worden teruggegeven het ervoor kan zorgen dat overal ter wereld heroverwegingen gemaakt zullen worden bij soortgelijke kwesties. Misschien is het antwoord niet te vinden in de argumenten van de voor en tegenstanders. Het is ook moeilijk om je te beroepen op documenten van 200 jaar oud. De doelstellingen van het British Museum dragen bij aan de nieuwe ethische codes die sinds 1996 verlangd worden van musea, namelijk: het museum heeft een verantwoording voor erfgoed in het algemeen. Dit nieuwe denken sinds de jaren 90 geeft ook aan dat de samenleving de eigenaar is. Het gaat niet langer om de objecten, het gaat om de mensen. Het is goed dat het museum een duidelijk standpunt inneemt, over de transparantie ontstaat nog twijfel. Volgens ICOM heeft het museum een verantwoordelijkheid t.o.v. het object. De friezen maken deel uit van de collectie en het museum doet er alles aan om dit juist te behouden. Er zijn wel veel fouten gemaakt bij het losmaken en meenemen van het object. Ook was het wit maken van het marmer in de jaren 30 een grote fout. Het huidige beleid van het museum kan hier helaas niets aan veranderen en zij zijn niet degene die de fouten hebben gemaakt. De argumenten voor teruggave wegen ook nog mee, want: in esthetisch opzicht horen de friezen bij elkaar en is het idee van werelderfgoed mooi, maar waarom dan niet op de oorspronkelijke plaats?
Als de conserveringssystemen in Griekenland achterhaald zijn is het beter dat de friezen in het British Museum blijven.

Conclusie:
Aan de hand van de argumenten en de analyse ben ik tot de volgende conclusie gekomen.
Er kunnen twee dingen gebeuren met de friezen.
1. Het British Museum heeft een duidelijk standpunt wat betreft de Elgin Marbles. Deze wordt alleen niet altijd helder verwoord. Zij komen niet onder de discussie uit en maken er een vermelding van op de website. In het museum is hier echter niets van terug te vinden, bezoekers in het museum worden er alleen van op de hoogte gebracht dat dit een van de topstukken is en komen hier vluchtig even langs. Het past bij de new museology dat het gaat om mensen en om participatie. Daarom moet het museum de bezoeker actief betrekken bij dit verhaal. Een goed voorbeeld hiervoor is het Museum Hoorn die een participerende tentoonstelling over Jan Pieterzoon Coen heeft georganiseerd waar publiek zelf kon beslissen over goed en slecht.
In de ruimte wordt er helemaal geen vermelding gegeven van de discussie. Dit zou het museum allerminst kunnen veranderen.
2. Er kunnen afspraken gemaakt worden met het Acropolis museum wat betreft de conservering en dan kan er gekeken worden naar de mogelijkheden om het wel terug te geven, zoals zij ook beloofd hadden tijdens de Tweede Wereldoorlog. Esthetisch gezien is het mooier als de friezen een eenheid vormen, dichtbij de plek waar ze origineel vandaan zijn gekomen.

Wat mij betreft blijven de Elgin marbles in het British Museum. Het verhaal van Lord Elgin heeft inmiddels zijn eigen historische laag toegevoegd aan het object en ik vraag mij ook af of de marbles zo veel belangstelling hadden gekregen zonder deze discussie. Wel ben ik van mening dat het British Museum de presentatie dusdanig moet veranderen dat de bezoekers en vooral de stakeholders er een deel van uit gaan maken, zo kan het museum een bijdrage leveren aan de samenleving door een representatieve collectie te tonen die cultureel internationalisme bevordert.


Mediabestanden


0 reacties

Plaats een reactie