Kunst = kapitaal

Een essay over de ethische kwesties rond de collectie van kunstverzamelaar Charles Saatchi.

Op 26-jarige leeftijd kocht Charles Saatchi zijn eerste kunstwerk, een werk van de Amerikaanse minimalist Sol LeWitt. Deze aankoop was het begin van één van de grootste privé kunstcollecties in Engeland. Op dit moment wordt de waarde van zijn collectie geschat op 200 miljoen pond, het bevat werken van Martin Kippenberger tot Damien Hirst. Saatchi is door zijn collectie zowel berucht als beroemd. De collectie is zeer dynamisch: er wordt gekocht, verkocht en gedoneerd. Zijn vrijheid als privéverzamelaar is groot, hier maakt hij dankbaar gebruik van. Is Saatchi een kunstminnende verzamelaar of een snoeiharde handelsman?

Het bijzondere aan zijn privécollectie is dat het regelmatig aan publiek getoond wordt, het blijft niet voorbehouden aan Saatchi zelf. Hij maakt zijn collectie graag toegankelijk omdat kunst volgens hem gemaakt is om gezien te worden. Om deze reden opende hij in 1985 de Saatchi Gallery. Dit is een galerie waar hij verschillende tentoonstellingen rond zijn collectie organiseert. De toegang is gratis, iedereen heeft de mogelijkheid om de galerie te bezoeken. Zelf beschrijft Saatchi zijn collectiebeleid als volgt: “I buy art that I like. I buy it to show it off in exhibitions. Then, if I feel like it, I sell it and buy more art. (..) It doesn’t mean I’ve changed my mind about the art that I end up selling. It just means that I don’t want to hoard everything forever.” Hiermee lijkt Saatchi te zeggen dat hij kunst koopt om uiteindelijk te tonen in een tentoonstelling. Dit bevestigt dat zijn collectie toegankelijk is voor het publiek. Vervolgens zegt Saatchi dat hij de kunst ook weer verkoopt. Het is natuurlijk niet ongebruikelijk om objecten uit een collectie af te stoten, ook musea stoten delen van hun collectie af. Saatchi is echter niet gebonden aan regelgeving zoals een museale instelling. Hij koopt en verkoopt wat hij wil zonder gebonden te zijn aan beperkingen. Musea zijn gebonden aan een ethische code, dit is een minimale standaard waar een professionele museale instelling aan moet voldoen. Een bekende ethische code waar musea mee te maken hebben, is de ICOM Code of Ethics. De code is een manier van zelfregulering en wordt internationaal gedragen door de museumwereld. De eigenzinnige werkwijze van Saatchi druist op verschillende manieren in tegen een ethisch collectiebeleid. Enerzijds zorgt hij er voor dat de kunst toegankelijk wordt gemaakt voor het publiek, maar anderzijds gaat deze toegankelijkheid verloren door het vervolgens te verkopen. Vooral de mate waarin Saatchi zijn kunst verkoopt zorgt voor vermindering van de toegankelijkheid. Het gaat niet om de verkoop van één of twee schilderijen, in 1988 verkocht hij bijvoorbeeld in een klap 11 schilderijen van Anselm Kiefer. Dit soort bulkverkoop zorgt voor grote veranderingen in zijn collectie. Saatchi ziet zijn werkwijze vanuit een ander perspectief; door constant te kopen en verkopen denkt Saatchi nieuwe kunst aan de man te brengen. Helaas gaan de opbrengsten van de verkoop van kunst niet alleen naar de aankoop van nieuwe kunstwerken zoals Saatchi beweert. In 1991 werden verschillende kunstwerken voor de prijs van 1,6 miljoen pond verkocht, het geld werd gebruikt om het verlies van zijn reclamebedrijf Saatchi & Saatchi te compenseren. In de Saatchi Gallery toont hij als het ware een momentopname van zijn handelswaar.

Saatchi maakt gebruik van een simpele marktstrategie: voor een lage prijs inkopen en voor een hoge prijs verkopen. Door veel kunst te kopen krijgt hij invloed in de kunstmarkt.Door deze werkwijze is de samenstelling van zijn collectie heel dynamisch. Zijn collectie kan gezien worden als een soort beleggingsportfolio. Dit aankoopbeleid wordt duidelijk weerspiegeld in de collectie. Saatchi koopt veel kunst van jonge kunstenaars die net afgestudeerd zijn, op deze manier weet hij in hen te investeren, de prijs van deze kunst is relatief laag. Daarnaast koopt Saatchi zijn kunst vaak in bulk. Een voorbeeld: Saatchi bezit 15 Warhols, 40 Cindy Shermans en 20 Kiefers. Deze werkwijze heeft grote impact op de kunstenaars waarvan de werken gekocht worden. In de jaren ’70 en ’80 heeft Saatchi veel werk gekocht van jonge kunstenaars, zij hadden het idee dat hun werk in een permanente collectie terecht kwam. Toen Saatchi werken uit zijn collectie begon te verkopen, voelden veel kunstenaars zich verraden. Denk aan New Yorkse kunstenaar Sandro Chia, hij verkocht 7 werken aan Saatchi voor een goede prijs. Kort na de aankoop werden deze werken in bulk voor een hoger bedrag verkocht. Chia voelde zich verraden en beschuldigde Saatchi van het kapotmaken van zijn carrière. Saatchi ziet deze verkoop in bulk als een manier om de markt te stimuleren, volgens hem heeft een kunstenaar hier profijt van. In werkelijkheid is de negatieve impact van de verkoop groot, wanneer Saatchi iets verkoopt, verliest het werk meteen waarde. Voor de buitenwereld lijkt het alsof hij zijn interesse is verloren in de kunstenaar. Hierdoor verliezen andere verzamelaars hun vertrouwen in de potentie van de desbetreffende kunstenaar. Saatchi heeft de macht om een kunstenaar te maken of te breken. Hij lijkt door deze werkwijze geen grote verantwoordelijkheid te voelen tegenover de kunstenaars.

Door te speculeren met kunst stijgt de financiële waarde. Voor publieke musea wordt het steeds moeilijker om nieuwe aankopen te verrichten. De financiële middelen uit overheidsgelden zijn veel schaarser dan het geld wat de privéverzamelaars in handen hebben. Hierdoor worden musea steeds afhankelijker van donaties en giften van privéverzamelaars. Het effect hiervan is dat de conservator weinig invloed heeft op zijn collectie. De keuze van de privéverzamelaar wordt uiteindelijk onvermijdelijk de keuze van de curator. Denk bijvoorbeeld aan de Young British Artists zoals Damien Hirst, Sarah Lucas en Tracy Emin. Saatchi was een mecenas voor jonge Britse kunstenaars. Door zijn financiële steun en diverse aankopen zijn deze kunstenaars ontzettend populair geworden. Uiteindelijk zijn enkele kunstenaars ook in de collectie van het Tate Modern terechtgekomen. Dit laat zien welke impact Saatchi heeft op de kunstwereld. Wat als kunst wordt beschouwd, wordt in zekere zin bepaald door privéverzamelaars. Saatchi ziet dit niet als een probleem, het gaat hem erom hedendaagse kunst aan een groter publiek te tonen. Naast een verzamelaar is Saatchi een handelaar, op deze manier weet hij de kunstmarkt meer te beïnvloeden dan een doorsnee kunstverzamelaar. Deze grote invloed zorgt voor een verstoring van de kunstmarkt, zijn persoonlijke smaak is uiteindelijk datgene wat op de kunstmarkt te koop wordt aangeboden. Deze handelswijze houdt weinig rekening met andere verzamelaars en museale instellingen.

Al met al wordt het duidelijk dat de collectie van Saatchi bestaat uit vele contradicties. Er heerst een contradictie tussen zijn collectie als investering en zijn collectie voor het publiek. Enerzijds stelt hij als verzamelaar zijn collectie volledig open voor publiek, anderzijds is hij als handelaar constant bezig met het verkopen en aankopen van kunst. Door deze werkwijze wordt de toegankelijkheid van zijn collectie verstoord. Tevens bekommert Saatchi zich weinig om de kunstenaar en de persoonlijke invloed die hij heeft op hun carrière. De macht van Saatchi in de kunstwereld is op dit moment te groot, op deze manier brengt hij musea en collega-verzamelaars in een ongewenste situatie. Om de reus te overmeesteren zou er een ‘Code of Ethics for Art Collectors’ moeten komen. Deze ethische code zou gehanteerd moeten worden binnen de kunsthandel. Wanneer een verzamelaar zich niet houdt aan deze code zal zijn positie binnen de kunstwereld verslechteren. In de praktijk is er een voorbeeld van een dergelijke code. De ‘Art Dealers Association of America’ (ADAA) hanteert een eigen ethische code. De vereniging zorgt op deze manier voor beter contact tussen kunstenaars en verzamelaars, daarnaast zorgt zij voor een reële taxatie van kunst. Op deze manier wordt de verantwoordelijkheid tegenover de kunstenaar serieuzer genomen. Tevens wordt door het juist taxeren van kunst rekening gehouden met de financiële mogelijkheden van musea. Deze maatregel versterkt dus de relatie met de museale wereld. De vereniging heeft als belangrijkste doel om de kunstmarkt zuiverder en transparanter te maken. Belangrijke verzamelaars zoals Leo Castelli zijn onderdeel van deze vereniging. De ethische code van de ADAA is een vorm van zelfregulering van de kunsthandel. Een ethische code voor kunstverzamelaars zou ook in Engeland kunnen zorgen voor een gezondere kunstmarkt. De collectie blijft stabieler en hierdoor toegankelijker voor het publiek. Kunst wordt minder fanatiek gebruikt als handelswaar, hierdoor wordt de kunstenaar meer gerespecteerd en de relatie tussen musea en kunstverzamelaars verbeterd.

___

- AnOther, “Frieze Special : Top 10 Collectors” (versie 18 oktober 2013), http://www.anothermag.com/current/view/2902/Frieze_Special_Top_10_Collectors

- Art Dealers Association of America, “ADAA Code of Ethics and Professional Practices” (versie 2 oktober 2013), http://www.artdealers.org/ethics.html

- Hatton, R., Supercollector: A critique of Charles Saatchi. London: Ellipsis, 2000.

- Hawthorne, D., ‘’Saatchi & Saatchi go public’’, Art News Vol 84, no. 5 (1985), 72-81.

- ICOM, ICOM Code of Ethics for Museums. Parijs, 2013.http://icom.museum/fileadmin/user_upload/pdf/Codes/code_ethics2013_eng.pdf

- Saatchi, C., My Name Is Charles Saatchi And I Am An Artoholic: Questions from journalists and readers. London: Booth-Clibborn Editions, 2012.

- The Guardian, ‘’Charles Saatchi: The man who reinvented art’’ (Versie 10 juli 2011), http://www.theguardian.com/artanddesign/2011/jul/10/charles-saatchi-british-art-yba

- The Independent, ‘’Charles Saatchi: a blessing or a curse for young artists?’’ (Versie 18 juni 2008), http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/art/news/charles-saatchi-a-blessing-or-a-curse-for-young-artists-846244.html


Mediabestanden


0 reacties

Plaats een reactie